(1ο Μέρος)

        Το 1905 στην ηλικία των είκοσι έξι ετών ο Αγιογράφος Ιωάννης Ψαρρός αναχώρησε από τη ιδιαιτέρα πατρίδα του το Δερβένι, με προορισμό το Άγιον Όρος και τα εκεί περιώνυμα Αγιογραφικά Εργαστήρια των Σκήτεων και των Μονών της Ισαγγέλου Πολιτείας, προκειμένου να τελειοποιήσει τις εικαστικές επιδόσεις του επί της Ιεράς Τέχνης της Εικονογραφίας, στην οποία ήδη επεδίδετο επαγγελματικώς και μάλιστα με επιτυχία. Είχαν προηγηθεί, από το 1896 έως το 1901, οι σπουδές του στην Ανωτάτη Σχολή των Καλών Τεχνών της Αθήνας με διδασκάλους τον γηραιό και πολύπειρο Νικηφόρο Λύτρα (Πύργος Τήνου 1832 – Αθήνα 1904) και τον νεότατο, μόλις αφιχθέντα από το Μόναχο, Γεώργιο Ιακωβίδη (Χίδηρα Λέσβου 1853 – Αθήνα 1932). Στην Σχολή αυτή ο Ιωάννης σπούδασε την κοσμική ζωγραφική. Ωστόσο, όταν επανήλθε στην γενέτειρά του επεδόθη επαγγελματικώς στην Τέχνη την οποία από παιδί είχε λατρέψει, στην Αγιογραφία. Επειδή όμως αντιλαμβάνετο πως οι τεχνικές και οι τεχνουργικές γνώσεις που διέθετε ήσαν ακόμη ατελείς προκειμένου να φέρει εις πέρας την φιλοτέχνηση μιας Εικόνος με την πληρότητα και την πνευματικότητα που απαιτούντο, δεν δίστασε να πάρει τον δρόμο για το Άγιον Όρος, σπουδαίο κέντρο διδασκαλίας της Αγιογραφικής Τέχνης κατά την εποχή εκείνη.


           Η Δεσποτική Εικών του Ιησού Χριστού και η πάριση της Θεοτόκου που ανήκουν στο Τέμπλο του Κοιμητηριακού Ναού της Αγίας Βαρβάρας του χωρίου Βιλιβίνα, είναι τα τελευταία έργα που φιλοτέχνησε ο Ιωάννης πριν από την αναχώρησή του για τον Άθωνα. Η σύγκρισις του πρωτολείου χαρακτήρος των δύο αυτών Εικόνων προς την τελειότητα που εμφανίζουν οι ομόλογές Τους των Τριών Ιεραρχών και του Αγίου Νικολάου στο ίδιο πάντοτε Τέμπλο της Βιλιβίνας (Εικόνες τις οποίες φιλοτέχνησε ο Ιωάννης αμέσως μετά την επάνοδό του από το Όρος) κάνει εμφανές το μέγεθος της ωφελείας που έλαβε η τέχνη του στο Περιβόλι της Παναγίας κατά την διετή εκεί παραμονή του. Στις νέες του δημιουργίες ο Ιωάννης Ψαρρός περνά από τον πρωτόλειο ερασιτεχνισμό στον δόκιμο επαγγελματισμό, δίχως να απολέσει την πνευματικότητα που τον χαρακτηρίζει, με την οποία εξακολούθησε να σφραγίζει τα έργα του. Δεν αναζητεί πλέον την εσωτερική ισορροπία της συνθέσεως με προσεγγίσεις εμπειρικές αλλά την ενορχηστρώνει, χάρη σε μαθηματικώς επαληθεύσιμους κανόνες. Μεταβαίνει από την αυτοσχέδιο, στην Ευκλείδειο Προοπτική. Υπολογίζει ώστε ο διάλογος που αναπτύσσεται μεταξύ των βασικών χρωμάτων με τις επιμέρους αποχρώσεις και των συμπληρωματικών τόνων με τους παραπληρωματικούς, να είναι αρμονικός.
          Ο Ιωάννης αξιοποίησε τις γνώσεις που αποκόμισε κατά τις σπουδές του στην Αθήνα και στο Όρος. Τελειοποίησε την επεξεργασία της ελαιογραφίας, του προσφιλούς σε αυτόν εκφραστικού υλικού μέσου με το οποίο φιλοτέχνησε το σύνολο των έργων του. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως εισήγαγε στις νέες δημιουργίες του (ιδιαιτέρως στις πολυπρόσωπες, όπως η Εικόνα του Αγιάσματος της Τρυπητής) κρυφά γεωμετρικά σχήματα και αρμονικές χαράξεις.  Τι ακριβώς όμως είναι και τι εξυπηρετούν τα κρυφά γεωμετρικά σχήματα και τι οι αρμονικές χαράξεις σε ένα δόκιμο έργο τέχνης είτε της κοσμικής είτε της θρησκευτικής ζωγραφικής, όπως η Εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής στο Αγίασμα; Αυτό θα προσπαθήσουμε να επεξηγήσουμε στο παρόν κείμενό μας, επιστρατεύοντας για τον σκοπό αυτό ανάλογα παραδείγματα από τον κόσμο της Ιστορίας της Τέχνης της Δυτικής και της Ανατολικής Θρησκευτικής Ζωγραφικής. Για να λάβουμε μάλιστα τις κατάλληλες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, θα πρέπει να ταξιδεύσουμε νοερώς στην Μέση Βυζαντινή Περίοδο, στον Ύστερο Μεσαίωνα και στην Ιταλική Αναγέννηση, στις εποχές δηλαδή κατά τις οποίες τα γεωμετρικά σχήματα και οι χαράξεις εισήχθησαν στην Θρησκευτική Ζωγραφική. Στο επόμενο Άρθρο της παρούσης σειράς, όταν θα έχουμε ήδη επιστρέψει από το μακρύ μας ταξίδι στο ιστορικό και καλλιτεχνικό παρελθόν, θα καταλήξουμε και πάλι στο Ιερό Αγίασμα ενώπιον της Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής την οποία θα ιχνηλατήσουμε με ανανεωμένη ματιά, προκειμένου να ανιχνεύσουμε όσα γεωμετρικά σχήματα και αρμονικές χαράξεις ο Αγιογράφος αποτύπωσε στην σύνθεσή Της. Ίσως δε να αποτελέσει έκπληξη το γεγονός, πως τα στοιχεία που πρόκειται να εντοπίσουμε στην Εικόνα της Τρυπητής που εξετάζουμε, ισοδυναμούν σε αριθμό και ποιότητα με όσα αντιστοίχως δύναναται να εντοπιστούν σε οποιοδήποτε αντιπροσωπευτικό κορυφαίο έργο της Δυτικής Ζωγραφικής. Ισως μάλιστα να αποτελέσει ακόμη μεγαλυτέρα έκπληξη το γεγονός, πως ο πνευματικός πατέρας της Εικόνος, ο εικαστικός δημιουργός Της Ιωάννης Ψαρρός, ενσωμάτωσε τα εν λόγω στοιχεία στο έργο με την ίδια ακριβώς γνώση, την ίδια συνείδηση, την ίδια μέθοδο, τις ίδιες προθέσεις και για τον ίδιο σκοπό για τον οποίο ένας κορυφαίος καλλιτέχνης της Ιταλικής Αναγεννήσεως ενσωμάτωσε ομοειδή στοιχεία στο δικό του έργο, τετρακόσια ή και πεντακόσια χρόνια πρίν.
          Ας ξεκινήσουμε το ταξίδι μας.    
        Οι Σταυροφορίες, η κατάκτησις από τους Δυτικούς των πλέον σημαντικών παραλίων αστικών κέντρων της ηπειρωτικής και της νησιωτικής Ελλάδος, η ανάπτυξις του Εμπορίου από τους Βενετούς με τα συνεχή θαλάσσια ταξίδια και η Φραγκοκρατία, απετέλεσαν τις κυριότερες αιτίες της συνεχώς επαυξανούμενης επικοινωνίας που συνέβη τότε μεταξύ Ανατολής και Δύσεως. Ένα από τα πλέον σημαντικά γνωρίσματά της ήταν οι αλλεπάλληλες ανταλλαγές και τα πολυποίκιλα εκατέρωθεν δάνεια, που αλληλεπίδρασαν στην διαμόρφωση της Θρησκευτικής Τέχνης των δύο λαών. Η αλληλεπίδρασις μεταξύ της Βυζαντινής Ανατολής και της Λατινικής Δύσεως, υπήρξε ωστόσο άνισος. Οι Ιταλοί θαύμασαν την Βυζαντινή Εκκλησιαστική Τέχνη και επηρεάστηκαν από αυτήν πολύ περισσότερο από ότι οι Βυζαντινοί επηρεάστηκαν από την Θρησκευτική Τέχνη της Δύσεως. Ο θαυμασμός των Λατίνων για την Βυζαντινή Τέχνη υπήρξε τόσος, ώστε οι Αγιογράφοι της γείτονος χώρας επινόησαν μία τεχνοτροπία που παρέμεινε γνωστή ως «Maniera Greca», στην οποία ενσωμάτωσαν εκφραστικά χαρακτηριστικά της Τέχνης της Ορθοδόξου Ανατολής, μπολιάζοντας με αυτά την αυτόχθονο Ιταλική Τέχνη, η οποία για λόγους διακρίσεως έλαβε εφεξής την επονομασία «Maniera Latina».
        Η επικοινωνία, χάρη στην οποία ο θεολογικός και ο καλλιτεχνικός διάλογος μεταξύ Καθολικών και Oρθοδόξων διατηρήθηκε ζωντανός για πάνω από τριακόσια χρόνια, διεκόπη βιαίως με την Άλωση και την υποδούλωση της Ελληνικής Ανατολής στους Τούρκους. Κατά την μακροχρόνιο διάρκεια της Τουρκοκρατίας η Ορθόδοξος Εικών συνέβαλε στην διάσωση της Πίστεως και την διατήρησή Της στον νου και την καρδιά των υποδούλων Ελλήνων. Οι Εικόνες προσέλαβαν μορφή επιπλέον αυστηρά, ασκητική, αποπνευματωμένη και διδακτική, ταυτόσημο με την Κρητική, αποκαλούμενη, Σχολή Αγιογραφίας που ήκμασε κατά την εποχή εκείνη. Η αποπνευμάτωσις της Ορθοδόξου Εικόνος λειτούργησε ως ανάχωμα σε πιθανή διείσδυση στην καθ’ Ημάς Ανατολή της συνεχώς εκκοσμικευόμενης Ιταλικής Θρησκευτικής Τέχνης, η οποία υπήρξε δεκτική στις καινοτομίες και τις νέες επιστημονικές ανακαλύψεις (που κατά την εποχή εκείνη στην Εσπερία ήσαν ομολογουμένως πολλές και σημαντικές). Η εξέλιξις της δυτικής εικόνος ακολούθησε οδό παράλληλο με την εξέλιξη των Μαθηματικών και της Προοπτικής ενώ τα διδάγματα του Ουμανισμού, της Πλατωνικής Φιλοσοφίας και η στροφή προς την Ελληνική Αρχαιότητα που παρατηρήθηκε τότε, προσδιόρισαν το ιδιαίτερο στυλ της. Αυτοί είναι οι πιο σημαντικοί λόγοι του προσανατολισμού της Αναγεννησιακής εικόνος στον νατουραλισμό, που κατέληξε στην παντελή μίμηση της Φύσεως. Όταν ένας ζωγράφος της Αναγεννήσεως για παράδειγμα, εντέλετο να φιλοτεχνήσει την Παναγία σε μία εικόνα που θα είχε ως προορισμό ένα Καθολικό Ναό, δεν είχε παρά να τοποθετήσει απέναντί του μία προσφιλή σε αυτόν νεαρά ευειδή γυναίκα και να αντιγράψει στο έργο του τα φυσιογνωμικά της χαρακτηριστικά.
            Τα γεωμετρικά σχήματα με προέλευση τα Μαθηματικά που υιοθετήθηκαν ευρύτατα από τους καλλιτέχνες της Δύσεως, αποτελούν έναν ακόμη νεωτερισμό της Αναγεννησιακής Ζωγραφικής. Τα σχήματα που συναντούμε ως επί το πλείστον είναι το ισόπλευρο τρίγωνο, το ισοσκελές τρίγωνο και ο κύκλος. Με την δύναμη του ιδιαιτέρου συμβολισμού που εμπεριέχει κάθε ένα από τα σχήματα αυτά, οι ζωγράφοι επεδίωξαν να αναδείξουν τα πιο σημαντικά στοιχεία κάθε έργου και την ιεραρχημένη προβολή τους. Το ισόπλευρο τρίγωνο, λόγω των πλευρών του οι οποίες έχουν το αυτό μήκος, παραπέμπει στην στερεότητα, στην σταθερότητα και ταυτοχρόνως δίδει την αίσθηση πως «πατά γερά». Η μνεία που κάνει το τρίγωνο αυτό σε μεγέθη, διαστάσεις, ποσότητες και αξίες που είναι ίσες, έδωσε έμπνευση στους καλλιτέχνες της Δύσεως να επιλέξουν το εν λόγω σχήμα ως το ιδανικό για να εγγράψουν σε αυτό την Θεοτόκο Μητέρα, το Θείον Βρέφος και τον Μνήστορα Ιωσήφ, την Αγία Οικογένεια δηλαδή, αποσκοπώντας να προβάλλουν με την μεθόδευσή τους αυτή την πνευματική σχέση που συνδέει τα τρία αυτά Ιερά Πρόσωπα και συγχρόνως, τον Θεσμό της Οικογενείας ως θεμέλιο της Χριστιανικής Κοινωνίας.

          Η επινόηση για την ένταξη του τριγώνου (είτε στην ισόπλευρο είτε στην ισοσκελή μορφή του) στην σύνθεση μιάς εικόνος αναγεννησιακού τύπου, ανήκει στον Λεονάρντο ντα Βίντσι (Βίντσι Φλωρεντίας 1452 – Γαλλία, Λίγηρας 1519). Ο κορυφαίος καλλιτέχνης υλοποίησε για πρώτη φορά την έμπνευσή του στο μεγάλου μεγέθους σχέδιο με θέμα την Βρεφοκρατούσα Θεοτόκο και την Αγία Άννα που σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, το οποίο φιλοτέχνησε ως προκαταρκτικό ιχνογράφημα πίνακος τινός που θα ακολουθούσε με το ίδιο θέμα, η εκτέλεσις του οποίου δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.


         Ο έτερος σπουδαίος καλλιτέχνης της Ιταλικής Αναγεννήσεως, ο Ραφαήλ (Ουρμπίνο 1483 – Ρώμη 1520), ο οποίος δεν θαύμαζε μόνο το έργο του Λεονάρντο αλλά επιπλέον το μιμήθηκε με δημιουργικότητα, αξιοποίησε την έμπνευση του πρεσβυτέρου του με την συστηματική υιοθέτηση αμφοτέρων των τριγώνων κάθε φορά που επρόκειτο να φιλοτεχνήσει κάποιον πίνακα με θέμα είτε την Αγία Οικογένεια με την παρουσία ενίοτε του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου και της Αγίας Ελισάβετ είτε ξεχωριστά, την Παναγία με το Θείον Βρέφος. Όπως έπραξε για παράδειγμα στην «Παναγία με το Θείον Βρέφος και τον Άγιο Ιωάννη», πίνακας που είναι γνωστός και ως «Παναγία του Λιβαδιού» ή «Παναγία του Μπελβεντέρε», τον οποίο φιλοτέχνησε το 1505 και που σήμερα βρίσκεται στην Βιέννη στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης ή όπως επίσης έπραξε στην «Αγία Οικογένεια με την Αγία Ελισάβετ», πίνακας που είναι γνωστός και ως «Αγία Οικογένεια Canigiani», τον οποίο φιλοτέχνησε το 1506 και που σήμερα βρίσκεται στο Μόναχο, στην Παλαιά Πινακοθήκη.


       Και στους δύο αυτούς πίνακες – εικόνες ο Ραφαήλος ενέγραψε τις Ιερές Μορφές που απεικονίζονται στο σχήμα ισοσκελούς τριγώνου με τρόπο εμφανέστατο και κατηγορηματικό, προκειμένου να καταδείξει την ιδιαιτέρα πνευματική συγγένεια που συνδέει τα Πρόσωπα των εν λόγω παραστάσεων αλλά και τις Αξίες που οικοδομεί η σχέσις τους.

         Ένα επιπλέον δεδομένο που από κοινού φέρουν τα προαναφερθέντα έργα (που μας δίδει παρεμπιπτόντως την ευκαιρία να τονίσουμε πως στην Κλασική Ζωγραφική της Εσπερίας κάθε στοιχείο που επρόκειτο να συμπεριληφθεί στην σύνθεση ενός υπό φιλοτέχνησιν πίνακος, προμελετάτο από τους καλλιτέχνες με σχολαστικότητα) αποτελεί η παρουσία της φιγούρας του μικρού Ιησού, την οποία ο Ραφαήλ πρόβαλε με τρόπο σοφό τοποθετώντας Την στο πλέον κεντρικό σημείο, στο μέσον εκάστου έργου και φροντίζοντας ώστε η διάταξις του Σώματός του Θείου Βρέφους να συμπίπτει με τον κάθετο άξονα (το ύψος δηλαδή του τριγώνου) που τέμνει στο μέσον την επιφάνεια κάθε πίνακα.
         Ιταλοί, Γάλλοι και Βαυαροί καλλιτέχνες που ανήκαν στην συνοδεία του πρώτου Βασιλέως Όθωνος και εγκαταστάθηκαν μαζί με εκείνον στην χώρα μας το 1833, εισήγαγαν στην Ελλάδα την Αναγεννησιακή τεχνοτροπία η οποία επεκράτησε για μεγάλο χρονικό διάστημα ως επίσημος τεχνοτροπία της Θρησκευτικής Ζωγραφικής του Τόπου, εκτοπίζοντας την Λαϊκή Μεταβυζαντινή που μέχρι τότε κατείχε τα πρωτεία. Ζωγράφοι που ήσαν ταυτοχρόνως και αγιογράφοι, όπως ανάμεσά τους ο Ιταλός Raffaello Ceccoli (Νάπολη π. 1800 – Λονδίνο μέσα του 19ου αιώνος) και ο Βαυαρός Ludwig Thiersch (Μόναχο 1825 - 1909), ήταν από τους πρώτους που φιλοτέχνησαν στην Ελλάδα εκκλησιαστικές εικόνες με την δυτική τεχνοτροπία, την σύνθεση των οποίων εμπλούτισαν ταυτοχρόνως με τα γεωμετρικά σχήματα του ισοσκελούς και του ισοπλεύρου τριγώνου. Τα έργα τους εξέπληξαν τους ντόπιους Αγιογράφους, οι οποίοι έσπευσαν αμέσως να τα αντιγράψουν. Διαμορφώθηκε έτσι στην χώρα μας μία νέα Εικονογραφική Παράδοση η οποία εμπεριείχε τα σχήματα των τριγώνων, τα οποία ως εκ τούτου, εκτιμάται πως αποτελούν δάνειο της Δυτικής Ζωγραφικής προς την Ορθόδοξο.
            Εκτός όμως από την παρουσία τριγώνων, το γεωμετρικό σχήμα του κύκλου καθιστά εξ’ ίσου αισθητή την παρουσία του στην Τέχνη Ανατολής και Δύσεως, ακόμη και στην Εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής στο Αγίασμα όπως θα δούμε στο επόμενο άρθρο μας. Ο κύκλος θεωρείται το τέλειο σχήμα, διότι όταν η σχεδίασίς του ολοκληρωθεί, είναι αδύνατος η ανίχνευσις αρχής, μέσης ή τέλους. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή στον κύκλο δεν εντοπίζεται ούτε αρχή ούτε τέλος, οι Βυζαντινοί Αγιογράφοι επέλεξαν το σχήμα αυτό για να εικονογραφήσουν στο εσωτερικό του ψηλά στον Τρούλο στην κορυφή εκάστου Ναού, τον «Άναρχο» και «Ατελεύτητο» Κύριο με την Μορφή του «Παντοκράτορος». Ο Τρούλος  εδραιώθηκε ως επίστεψις του Σταυροειδούς Ορθοδόξου Ναού από την εποχή των Μέσων Βυζαντινών Χρόνων. Με το κυλινδρικό, καθ’ ύψος ανάπτυγμά του και το ανάλογο ημισφαιρικό τμήμα που τον σκεπάζει συμβολίζει το Στερέωμα, τον Ουρανό, το Σύμπαν. Για τον λόγο αυτό, στον Τρούλο ιστορούνται αποκλειστικώς Ιερές Μορφές που ενοικούν την Θριαμβεύουσα Εκκλησία, και πάνω – πάνω, μέσα στο τέλειο σχήμα του κύκλου, η πλέον Αγία Μορφή της Άνω Εκκλησίας, ο «Παντοκράτωρ» Κύριος. Ο κύκλος εισήχθη στην Εκκλησιαστική Ζωγραφική αρχικώς από τους Βυζαντινούς. Η εκ των υστέρων αφομοίωσίς του από  καλλιτέχνες της Αναγεννήσεως, αποτελεί δάνειο της Ορθοδόξου Ανατολικής Τέχνης προς την Καθολική.
         Η ανάγκη παραθέσεως στο παρόν κείμενό μας αντιπροσωπευτικού οπτικού επεξηγηματικού παραδείγματος προκειμένου να καταστεί πληρεστέρα η κατανόησις της παρουσίας του κύκλου και των συμβολισμών του στον Ορθόδοξο Ναό, δεν θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε καταλληλότερη επιλογή, από εκείνη του Τρούλου του Καθολικού της Ιεράς Μονής Καισαριανής Αττικής. Μέσα στο τέλειο σχήμα του κύκλου που επαναλαμβάνει το σχήμα της βάσεως του Τρούλου του Ναού, ο Παντοκράτωρ Κύριος της Καισαριανής, δια χειρός αγνώστου αγιογράφου του 17ου αιώνος, ατενίζει κατά τους τελευταίους τέσσερις αιώνες τους Πιστούς, με ευσπλαχνία και γλυκύτητα.

          Εάν εντός των κόλπων της Ορθοδόξου Εικονογραφικής Παραδόσεως η Ανατολή αξιοποίησε το σχήμα του κύκλου πρώτη και μάλιστα στο έπακρο, ομοίως και οι Δυτικοί όταν υιοθέτησαν το σχήμα αυτό, δεν υστέρησαν. Κορυφαίο παράδειγμα η «Παναγία της Καθέδρας», έργο φιλοτεχνημένο και αυτό από τον Ραφαήλο κατά το έτος 1514. Πρόκειται για έναν ακόμη πίνακα που επαναλαμβάνει τον τρυφερό εναγκαλισμό της Θεοτόκου με το Θείον Βρέφος, με την συνοδεία του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού. Το έργο βρίσκεται στην Φλωρεντία στο Παλάτσο Πίττι και αποτελεί έναν πίνακα – εικόνα από τους πλέον φημισμένους και αναγνωρίσιμους της Ιταλικής Αναγεννήσεως.
           Διακατεχόμεθα από την αίσθηση πως οι πληροφορίες που παραθέσαμε στο παρόν κείμενό μας και  τα παραδείγματα που φέραμε, τα οποία αφορούν τα γεωμετρικά σχήματα και τις αρμονικές χαράξεις, μας εφοδιάζουν με την απαιτούμενη γνώση ώστε στο επόμενο άρθρο μας να είμεθα σε θέση να αποκρυπτογραφήσουμε τους πολλαπλούς κώδικες συμβολισμών με τους οποίους ο Αγιογράφος Ιωάννης Ψαρρός προίκισε σχεδόν ογδόντα χρόνια πριν από σήμερα, την Νέα Εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής στο Ιερό Αγίασμα της Τρυπητής.        

 Αίγιον, Μάιος 2018
Σπυρίδων Κρητικός, ζωγράφος
 

      Η Ιερά Μητρόπολη Καλαβρύτων και Αιγιαλείας σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών πρόκειται να υλοποιήσει επιμορφωτικά προγράμματα στο πλαίσιο της Πράξης «Ανάπτυξη Ικανοτήτων Ανθρώπινου Δυναμικού σε Υπηρεσίες Κοινωνικής Πρόνοιας με Έμφαση στις Δομές της Εκκλησίας» (MIS 5004190) σύμφωνα με την υπ’ αριθμ. 10644/10-04-2017 Απόφαση Ένταξης της Πράξης από την Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση» με τη συγχρηματοδότηση του Ελληνικού Δημοσίου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο).

     Στο πλαίσιο υλοποίησης της Πράξης το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως προτίθεται να συνάψει συμβάσεις μίσθωσης έργου ιδιωτικού δικαίου για ανάθεση διδακτικού έργου σε εκπαιδευτές κατά τη διάταξη του άρθρου 681 ΑΚ και καλεί τους ενδιαφερόμενους, που διαθέτουν τις απαιτούμενες γνώσεις και την εμπειρία, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της παρούσας πρόσκλησης, να υποβάλουν αίτηση.

Καταληκτική ημερομηνία υποβολής αιτήσεων: 25/05/2018 και ώρα 15:00.

 Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος

Αίτηση Ένταξης στο Μητρώο Εκπαιδευτών του Ι.Π.Ε.

Αίτηση Επικαιροποίησης Στοιχείων του Μητρώου Εκπαιδευτών του Ι.Π.Ε. 

Αίτηση Ανάθεσης Εκπαιδευτικού Έργου 

       Σε μία άρτια οργανωμένη εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της περασμένης Κυριακής η παρουσίαση του βιβλίου που συνέγραψε ο Πρωτοπρεσβύτερος π. Χρήστος Τσάκαλος με τίτλο «Η διαδρομή της Ενορίας του Αγίου Αθανασίου Αιγίου στην Ιστορία και τον Χρόνο». Ενός πονήματος που πραγματεύεται την πορεία μίας πολύ σημαντικής Ενορίας τής πόλεως αλλά και τον προσωπικό αγώνα του πατρός Χρήστου να υλοποιήσει ένα μεγαλόπνοο έργο, την οικοδόμηση του νέου περικαλλούς Ιερού Ναού του Αγίου Αθανασίου που αποτελεί εδώ και λίγα χρόνια ένα πραγματικό «κόσμημα» του Αιγίου.
        Η εκδήλωση έλαβε χώρα στον νέο Ιερό Ναό Αγίου Αθανασίου, ο οποίος «πλημμύρισε» από εκατοντάδες ευλαβών πιστών, ενοριτών και μη, οι οποίοι προσήλθαν για να συγχαρούν μα και να ευχαριστήσουν τον επί 38 συναπτά έτη εφημέριο της Ενορίας, που την έχει αναδείξει πλέον σε μία μεγάλη πνευματική οικογένεια, έχοντας γίνει πνευματικός πατέρας, φίλος και αδελφός όλων ανεξαιρέτως των κατοίκων της περιοχής. Άλλωστε, είναι γνωστό πως ο πατήρ Χρήστος Τσάκαλος, ως ακάματος εργάτης τού Ευαγγελίου και άξιος γεωργός τού αμπελώνος του Κυρίου μας, είχε, έχει και θα έχει έναν και μοναδικό στόχο στη διακονία του: Τον άνθρωπο και τη στήριξή του στα δύσκολα! Προμετωπίδα δε όλων αυτών ήταν, είναι και θα είναι ο Ιερός Ναός τής… καρδιάς του, ο Άγιος Αθανάσιος Αιγίου! 

        Η εκδήλωση, τον άψογο συντονισμό της οποίας είχε ο Πρωτοπρεσβύτερος π. Κωνσταντίνος Μητρόπουλος, Ιερατικός Προϊστάμενος του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Καλαβρύτων, ξεκίνησε με ένα σύντομο μουσικό πρόγραμμα που περιελάμβανε εκκλησιαστικούς ύμνους από τη Χορωδία της Σχολής Βυζαντινής Μουσικής υπό τον μουσικοδιδάσκαλο κ. Βασίλειο Μπίκο. 

         Ακολούθησαν οι χαιρετισμοί των Σεβασμιωτάτων Μητροπολιτών Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου και Βρεσθένης κ. Θεοκλήτου, αλλά και των δημάρχων Αιγιαλείας κ. Αθανασίου Παναγόπουλου και Καλαβρύτων κ. Γεωργίου Λαζουρά. 

       «Κάθε φορά που έρχομαι εδώ δοξάζω τον Θεό και αναρωτιέμαι τι μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος όταν έχει διάθεση δημιουργίας και προσφοράς. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ο πατήρ Χρήστος Τσάκαλος, ο οποίος με αυταπάρνηση δούλεψε όλα αυτά τα χρόνια και παρέδωσε αυτή την ευλογία στην περιοχή μας!», σημείωσε αρχικά ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας, χαρακτηρίζοντας τον επί σειρά ετών στενό του συνεργάτη στη διοίκηση της Ιεράς Μητροπόλεως ως πρότυπο ιερέως αλλά και οικογενειάρχη, για τον οποίο μπορεί να υπερηφανεύεται και να δοξάζει τον Θεό επειδή τον έχει δίπλα του. «Η σημερινή ημέρα είναι μία ημέρα όπου καλούμαστε να αποτίσουμε φόρο τιμής στον π. Χρήστο και τους συνεργάτες του, διότι κατάφεραν τον συγκεκριμένο άθλο, να ανεγείρουν δηλαδή τον νέο Ιερό Ναό τού Αγίου Αθανασίου, κατόπιν πολλών αιματηρών αγώνων και προσπαθειών. Και τους λέω ένα μεγάλο ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου για την πολυσχιδή προσφορά τους στη τοπική μας Εκκλησία», κατέληξε ο σεπτός Ποιμενάρχης μας. 

         Ως έναν άνθρωπο που ακολούθησε τον δρόμο της ιεροσύνης όχι για να αποκατασταθεί επαγγελματικά αλλά επειδή αγάπησε τον Χριστό και την Εκκλησία χαρακτήρισε τον π. Χρήστο ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βρεσθένης κ. Θεόκλητος, κάνοντας λόγο για έναν άξιο, πολυπράγμονα και δημιουργικό ιερέα που μέσα από την εμπεριστατωμένη αυτή συγγραφική του εργασία φανερώνει την αγάπη και το πάθος του για την πρόοδο και την ανάδειξη της Ενορίας τού Αγίου Αθανασίου Αιγίου.
          Από την πλευρά του ο δήμαρχος Αιγιαλείας τόνισε πως η ανάδειξη του θρησκευτικού πλούτου της Αιγιάλειας είναι από τις πρώτες προτεραιότητες της σημερινής δημοτικής αρχής η οποία στηρίζει κάθε αντίστοιχη πρωτοβουλία και προσπάθεια, ενώ ο δήμαρχος Καλαβρύτων συνεχάρη τον π. Χρήστο για την ιδέα, την έμπνευση αλλά και ανέγερση του εν λόγω Ιερού Ναού, ο οποίος, όπως είπε χαρακτηριστικά, αποτελεί «στολίδι» και μας κάνει να αισθανόμαστε πως… ανεβαίνουμε στον ουρανό!  

         Στη συνέχεια έγινε η παρουσίαση του βιβλίου από τον Πρωτοσύγκελο της Ιεράς Μητροπόλεώς μας, Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Βενιανάκη και την φιλόλογο – ιστορικό κ. Βάνα Μπεντεβή, ενώ παράλληλα προβαλλόταν φωτογραφικό υλικό το οποίο είχε επιμεληθεί ο καθηγητής Μουσικής κ. Παναγιώτης Σπηλιόπουλος. 

          Ο π. Ιωακείμ έκανε λεπτομερή αναφορά στο περιεχόμενο του συγγραφικού έργου, ενώ η κ. Μπεντεβή αναφέρθηκε στη σημασία που έχει η εν λόγω έκδοση για την ιστορία του τόπου, κάνοντας λόγο για συγγραφική μαεστρία του π. Χρήστου. Παράλληλα, επισήμανε τη μακροχρόνια συνεργασία της με τον εφημέριο της Ενορίας, χαρακτηρίζοντας το έργο του μνημειώδες, έτσι όπως αρμόζει σε ένα μνημειώδες θρησκευτικό προσκύνημα, όπως είναι ο περικαλλής Ιερός Ναός Αγίου Αθανασίου. 
          Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τον π. Χρήστο Τσάκαλο, ο οποίος εμφανώς συγκινημένος εξέφρασε την ικανοποίησή του διότι με τη Χάρη του Θεού και τη βοήθεια του Αγίου Αθανασίου έκανε το χρέος του, καταγράφοντας την ιστορία ενός Ναού τον οποίο διακονεί 38 ολόκληρα χρόνια. 

        Αφού ευχαρίστησε εγκαρδίως τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας κ. Αμβρόσιο, ο οποίος τον διατήρησε στη συγκεκριμένη Ενορία για τέσσερις σχεδόν δεκαετίες δίδοντάς του έτσι πεδίο δράσης ώστε να κινηθεί με άνεση μέσα στον ποιμαντικό του χώρο, δεν παρέλειψε να αναφερθεί στους συνεργάτες του, μα κυρίως σε όλους τους ενορίτες, με τους οποίους, όπως είπε, έχει συνδέσει το όνομά του, την παρουσία του και τη διακονία του.
       Τέλος, σε όλους προσφέρθηκε δωρεάν το βιβλίο, καθώς το κόστος της εκδόσεώς του καλύφθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος από το δήμο Αιγιαλείας.

       

            Μέσα σε κλίμα ιερής κατάνυξης και συγκίνησης και σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβρόσιος, το απόγευμα του Σαββάτου 5 Μαΐου κατά τον Αρχιερατικό Εσπερινό στην Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος Ακράτας, τέλεσε την Ακολουθία του Αγγελικού Σχήματος και έκειρε Μοναχή την εκεί εγκαταβιώσασα Μοναχή Σωφρονία.

         Εγκάρδιες πνευματικές νουθεσίες, θεμελιωμένες στην πατερική και ασκητική εμπειρία απηύθυνε ο σεπτός Ποιμενάρχης μας προς την Μοναχή, την οποία προέτρεψε να καλλιεργήσει τις μοναχικές αρετές και να αξιωθεί της Ουρανίου Βασιλείας.

         Όπως τόνισε, η Μοναχή Σωφρονία αξιώθηκε να λάβει το Μέγα και Αγγελικό Σχήμα που θεωρείται ως δεύτερο βάπτισμα, ευχόμενος «καλό παράδεισο» καθώς έχει πλέον αναγεννηθεί πνευματικά με τη Μοναχική Κουρά και παροτρύνοντάς την να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στον Ιησού Χριστό, ο οποίος θα γλυκαίνει και θα ευφραίνει την καρδία της με την ανεκλάλητη χαρά της παρουσίας Του.

       Την τελετή παρακολούθησαν και αρκετοί ευλαβείς χριστιανοί, προσκυνητές της Ιεράς Μονής, οι οποίοι έστειλαν τις καλύτερες ευχές στην Μοναχή Σωφρονία προκειμένου να πετύχει στο θεάρεστο έργο που επέλεξε να ασκήσει.

       Η γερόντισσα Σωφρονία, κατά κόσμον Ευαγγελία Φαρμακίδου, γεννήθηκε στη Ρόδο το 1967, έχοντας όμως μικρασιατικές ρίζες εκ του πατρός της. Φοίτησε με υποτροφία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών τελειώνοντας με βαθμό «λίαν καλώς». Εργάστηκε επί δέκα συναπτά έτη στην ιδιωτική εκπαίδευση ως καθηγήτρια Λυκείου και Γυμνασίου εκπονώντας περιοδικά και οργανώνοντας εθνικές και πνευματικού περιεχομένου εορτές.

        Παιδιόθεν ησχολείτο με τα θεία γράμματα και με ευλογία του πνευματικού της ακολούθησε τη μοναχική πολιτεία από τη νεότητά της ασκουμένη στην υπακοή και στην εκκοπή τού θελήματός της. Έχοντας έμφυτα τα χαρίσματα της ποιήσεως και της λογοτεχνίας ήδη από τα φοιτητικά της χρόνια εκπόνησε την πρώτη της ποιητική συλλογή με τίτλο «Σιωπηλοί Διάλογοι». Στη συνέχεια το 2004 εξέδωσε το δεύτερο πόνημά της με τίτλο «Ἱλάσθητι» που περιείχε πεζά και ποιήματα και το οποίο δέχθηκε πλήθος επαινετικών επιστολών εκ πολλών ηγουμένων του Αγίου Όρους.

         Αναλαμβάνοντας το 2017 την ανασύσταση της παλαιφάτου Ιστορικής Μονής Αγίας Τριάδος Ακράτας εξέδωσε προς ενίσχυσή της έτερο πόνημα με τίτλο «Κόγχες του ουρανού» το οποίο εξαντλήθηκε εντός λίγων μηνών. Παράλληλα, εξέδωσε ημερολόγιο - αγιολόγιο το οποίο περιέχει το ιστορικό της Ιεράς Μονής στην ελληνική και τη ρωσική γλώσσα. Τελευταίως εξέδωσε το πόνημα με τίτλο «Το τώρα του Θεού» το οποίο έχει καταστεί σημαντικό πνευματικό βοήθημα προς ανακούφιση του άγχους και της απιστίας του σύγχρονου ανθρώπου. Η γερόντισσα προσπαθεί να πλησιάσει τον σύγχρονο άνθρωπο μέσω των πονημάτων της αλλά και του σύγχρονου τρόπου επικοινωνίας της Εκκλησίας με τους πιστούς. Διατηρεί ιστολόγιο και σελίδες πνευματικής οικοδομής με σκοπό τη γνωριμία της ξεχασμένης ιστορικής Μονής με το χριστεπώνυμο πλήρωμα αλλά και την ανακούφιση των πιστών από τα ποικίλα προβλήματά τους. Η γερόντισσα ομιλεί απταίστως την αγγλική γλώσσα και σε άριστο επικοινωνιακό επίπεδο την ρωσική.

       Την ευκαιρία να… «γνωρίσουν» από κοντά έναν Άγιο, την παρουσία τού οποίου στην Αιγιάλεια οι περισσότεροι εξ ημών αγνοούσαμε, είχαν σήμερα το πρωί δεκάδες πιστοί που βρέθηκαν στο Βουλωμένο Αιγίου και συγκεκριμένα στο εκκλησάκι τού Αγίου Νικολάκη, εκεί όπου τελέστηκε Θεία Λειτουργία χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου.
    Η σημερινή Θεία Λειτουργία εντάχθηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας του Σεβασμιωτάτου να αναδειχθεί ένας θαυματουργός Άγιος, άγνωστος στους περισσότερους, ο οποίος όμως έχει συχνή «παρουσία» και στην Αχαΐα. Πρόκειται για τον Άγιο Νικόλαο τον Νέο, που έχει πάρει την ονομασία «Άγιος Νικολάκης» επειδή μαρτύρησε σε νεαρή ηλικία και προκειμένου να ξεχωρίζει από τον Άγιο Νικόλαο, η μνήμη τού οποίου (ως γνωστόν) τιμάται την 6η Δεκεμβρίου. 

 

    Αντιθέτως, η μνήμη τού Αγίου Νικολάου του Οσιομάρτυρος τιμάται στις 9 Μαΐου και σε αυτόν είναι αφιερωμένα 17 εκκλησάκια σε Αιγιάλεια και Καλάβρυτα, ενώ ιερά λείψανά Του υπάρχουν στις Ιερές Μονές Αγίας Λαύρας, Μεγάλου Σπηλαίου και Παμμεγίστων Ταξιαρχών καθώς και στο Επισκοπείο Αιγίου.
    Λίγο πριν την Απόλυση, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας περιέγραψε στους πιστούς τη δική του «γνωριμία» με τον Άγιο Νικόλαο εν Βουνένοις, όταν τυχαία μια Μοναχή τού δώρισε ένα μπουκαλάκι με αγίασμα (αίμα) που αναβλύζει από τη βελανιδιά όπου τον σκότωσαν οι Άβαροι στα Βούνενα της Θεσσαλίας. 

    «Ομολογώ πως δεν γνώριζα για τον Άγιο Νικόλαο τον εν Βουνένοις, όμως μία σειρά από συγκυρίες με οδήγησαν σε αυτόν. Ήταν μία αποκάλυψη για μένα. Πιστεύω στους Αγίους και τη δύναμή τους», σημείωσε αρχικά ο σεπτός Ποιμενάρχης μας, που συγκινημένος διηγήθηκε το πώς επισκέφθηκε τον Ιερό Ναό ο οποίος βρίσκεται στο σημείο όπου ο Άγιος μαρτύρησε. 
    Στη συνέχεια μίλησε για τα θαύματα του Αγίου, ζητώντας από τους πιστούς να προσεύχονται ευχαριστώντας Τον για την προστασία Του και παρακαλώντας Τον να μην μας στερεί την ευλογία και την χάρη Του. Για το τέλος δε, επιφύλαξε για τους παρευρισκομένους (ασθενείς κυρίως) ένα πολύ σημαντικό «δώρο». Ήταν μία ιδιαίτερη στιγμή όταν τους προσέφερε για ευλογία λίγες σταγόνες από το ίδιο το θαυματουργό υγρό τού Αγίου Νικολάου, το οποίο αντλείται μέσα από το δέντρο όπου ο Άγιος είχε δεθεί και σκοτώθηκε από τους Αβάρους τον 10ο μ.Χ. αιώνα. «Δέκα αιώνες πριν μαρτύρησε και ακόμη κάνει θαύματα», ανέφερε, κάνοντας γνωστό πως το υγρό αυτό αντλείται με ένα σωληνάκι από το δέντρο όπου μαρτύρησε ο Άγιος αλλά και από άλλα γύρω από αυτό. Το κόκκινο αυτό υγρό αρχίζει να τρέχει το απόγευμα της 8ης Μαΐου (παραμονή τής μνήμης του Αγίου) και συνεχίζει την θαυμαστή εμφάνισή του μέχρι το πρωί της εορτής Του. Κι αν υπάρχουν ακόμη κάποιοι που δυσπιστούν, ο Σεβασμιώτατος ανέφερε πως από αναλύσεις που έχουν γίνει από το Χημείο του Κράτους προέκυψε ότι πρόκειται για ένα υγρό που εμπεριέχει αίμα!
    Και ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κατέληξε με τα εξής λόγια: «Δυστυχώς, η χριστιανική Ελλάδα χάνεται… Γι’ αυτό το λόγο αγωνιστείτε και προσευχηθείτε μήπως και σωθεί αυτός ο αγιασμένος τόπος! Διότι έχει Μάρτυρες και ήρωες που έχυσαν το αίμα τους, όπως ο Άγιος Νικόλαος ο Νέος, για την αγάπη και τη δόξα του Χριστού!».

                                                 Ο βίος του Αγίου Νικολάου εν Βουνένοις

     Ο Άγιος Νικόλαος ο Νέος γεννήθηκε στα μέρη της Ανατολής από γονείς ευσεβείς και ενάρετους. Όταν ενηλικιώθηκε κατατάχθηκε στον Αυτοκρατορικό Στρατό, με το αξίωμα του Δούκα, γυμνάζοντας τους στρατιώτες του στο να είναι γενναίοι και ατρόμητοι πολεμιστές, κυρίως όμως τους νουθετούσε και τους δίδασκε να πιστεύουν στον Θεό, να προσεύχονται, να μην αδικούν ποτέ κανέναν και να ζητούν από τον Χριστό να τους δίνει δύναμη για να πολεμούν τους εχθρούς. Δεν ήταν όμως μόνο οι εξωτερικοί εχθροί που έπρεπε να αντιμετωπίσουν, αλλά και οι διάφορες εξεγέρσεις που συνέβαιναν στο εσωτερικό τής Αυτοκρατορίας. Σε μία τέτοια εξέγερση εστάλη ο Νικόλαος, από τον Αυτοκράτορα Λέοντα τον Ίσαυρο τον Εικονομάχο, για να επιβληθεί στους εξεγερθέντες και να επαναφέρει την ειρήνη και την ευστάθεια.
    Στην επιχείρηση αυτή είδε να χύνεται άδικα ανθρώπινο αίμα και να χάνονται ψυχές. Φοβούμενος μήπως κι εκείνος χάσει τη ζωή του μα κυρίως την ψυχή του, συνοδευόμενος από δώδεκα στρατιώτες του, αποσύρθηκαν στα Βούνενα της Θεσσαλίας όπου κατοικούσαν αρκετοί ασκητές, κοντά στους οποίους έζησαν ασκητικά με νηστείες, αγρυπνίες και αδιάλειπτη προσευχή.
    Όταν οι Άβαροι κατέφθασαν στη Θεσσαλία σκορπώντας το θάνατο και την καταστροφή στο βάρβαρο πέρασμά τους, συνέλαβαν τον Νικόλαο και τους στρατιώτες του, τους οποίους κατέσφαξαν. Τον Νικόλαο προσπάθησαν με υποσχέσεις και κολακείες να τον πείσουν να αρνηθεί την πίστη του αλλά δεν τα κατάφεραν. Αφού τον κατατρύπησαν με το ίδιο το κοντάρι του στη συνέχεια απέκοψαν την Τιμία Του Κεφαλή στις 9 Μαΐου του 720 μ.Χ. και το νεανικό αίμα του πότισε άφθονα τη θεσσαλική γη. Στο σημείο τής σφαγής εγκατέλειψαν οι Άβαροι το Σώμα του Αγίου, όπου μετά από πολλά χρόνια το βρήκε ακέραιο και ευωδιάζον ο άρχοντας Ευφημιανός, ο οποίος γιατρεύθηκε από την ασθένεια της λέπρας που έπασχε και αφού το ενταφίασε, έκτισε εκεί Ναό στο όνομα του Οσιομάρτυρα.
    Από τα δένδρα στα οποία δέθηκε και βασανίσθηκε ο Άγιος ρέει ένα κόκκινο υγρό το οποίο ονομάζεται «Αίμα». Το υγρό αυτό όταν χρησιμοποιείται με πίστη και εμπιστοσύνη στον Οσιομάρτυρα έχει ιαματικές ιδιότητες και επιτελεί θαύματα σε πάσχοντες από δερματικές παθήσεις, κεφαλοπονία και όχι μόνο. Εξ’ άλλου τα τάματα, τα χρυσαφικά και τα αφιερώματα που στολίζουν το Εικόνισμά Του, εκπροσωπούν τα θαύματα και τις ευεργεσίες που επιτέλεσε και επιτελεί σε εκείνους που τον επικαλέστηκαν και τον επικαλούνται.

Απολύτως επιτυχημένη ήταν η επιστημονική ημερίδα με θέμα «Θεολογικά – Βιβλικά Σημεία και Λειτουργικά Στοιχεία του Γάμου» που διοργάνωσε σήμερα στο ξενοδοχείο «Σήμαντρον»  η Κατεύθυνση Χριστιανικής Λατρείας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο πλαίσιο του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών «Θεολογία και Κοινωνία».
    Η ημερίδα, στην οποία έλαβαν μέρος δεκάδες κληρικοί και λαϊκοί από την Αιγιάλεια, τα Καλάβρυτα, την Κόρινθο και την Αθήνα, πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Καλαβρύτων και Αιγιαλείας στο συνεδριακό κέντρο «Αιμιλιανός», εκεί όπου πανεπιστημιακοί καθηγητές και μεταπτυχιακοί φοιτητές παρουσίασαν τις άκρως ενδιαφέρουσες εισηγήσεις τους, υπό την προε-δρία του καθηγητή του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας κ. Γεωργίου Φίλια.
    Την έναρξη των εργασιών κήρυξε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κ. Αμβρόσιος, ο οποίος αρχικά συνεχάρη τους διοργανωτές για την επιλογή τους να προσεγγίσουν επιστημονικά το θέμα του γάμου, ευχόμενος να φωτίζει ο Πανάγαθος Θεός την προσπάθειά τους ώστε να προσφέρουν τις γνώσεις τους στην κοινωνία. 

    Αναφερόμενος στον γάμο και κατ’ επέκταση στην οικογένεια, ο σεπτός Ποιμενάρχης μας τόνισε πως αλλοιώνονται όταν λειτουργούν δίχως να έχουν μέσα τους τον Χριστό. «Σας εύχομαι να βιώσε-τε αυτό που λέγει η Εκκλησία μας, δηλαδή ΄΄γεύσασθε και ίδετε ότι Χριστός ο Κύριος΄΄. Γευθείτε για να καταλάβετε πόσο… γλυκός είναι ο Χριστός. Στην εποχή μας, δυστυχώς, όλα τα γεύεται ο άνθρωπος, όμως κάνει πέρα τον Χριστό… Προσπαθήστε να αναπτύξετε όσο το δυνατόν περισσότερο τη σχέση σας με τον Χριστό και τότε όλα θα είναι ωραία, όλα θα είναι πιο… γλυκά!», είπε χαρακτηριστικά ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας.
    Ακολούθησαν οι εισηγήσεις των ομιλητών, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Πρωτοσύγκελος της Ιεράς Μητροπόλεως Καλαβρύτων και Αιγιαλείας, Αρχιμανδρίτης Ιωακείμ Βενιανάκης, που α-νέπτυξε το θέμα «Στοιχεία της Ακολουθίας του Αρραβώνα». 

    Οι εργασίες της ημερίδας ολοκληρώθηκαν στις 5μ.μ. με την ανακοίνωση των πορισμάτων – συμπερασμάτων, ενώ λίγο πριν την αναχώρησή τους από το «Σήμαντρον» οι συμμετέχοντες παρακολούθησαν με κατάνυξη την Ακολουθία του Εσπερινού που τελέστηκε μετ’ αρτοκλασίας στον Ιερό Ναό Αγίου Μεγαλομάρτυρος Τρύφωνος, ο οποίος βρίσκεται εντός της ξενοδοχειακής μονάδας.

        Χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου, πλαισιωθέντος από πολλούς ιερείς, και σε κλίμα κατάνυξης τελέστηκε  το απόγευμα της Κυριακής του Θωμά στο Ιερό Προσκύνημα της Παναγίας Τρυπητής η Απόδοση της εορτής Της.

            Πιστοί απ’ όλη την Ελλάδα επισκέφτηκαν το Ιερό Προσκύνημα και εναπόθεσαν στην ιερή και θαυματουργή Της εικόνα τις προσευχές τους, ενώ στο πρόσωπό τους ήταν ορατή η βαθύτατη ευλάβεια και η θερμή εμπιστοσύνη προς την αιώνια Μάνα μας, που πάντοτε αγκαλιάζει τον καθένα μας, παρέχοντας παρηγοριά, σιγουριά και ελπίδα.

          Στην σύντομη ομιλία του ο σεπτός Ποιμενάρχης μας, αφού πρώτα ευχαρίστησε όλους τους συντελεστές τής εορτής για την προσφορά τους αλλά και τους πιστούς που συνέρρευσαν κατά χιλιάδες για ακόμα μια χρονιά στο Ιερό Προσκύνημα, ζήτησε να απευθύνουμε δεήσεις προς την Υπεραγία Θεοτόκο ώστε να μας χαρίζει υγεία και να σώσει την πατρίδα μας από τα πολλά προβλήματα που την ταλαιπωρούν.

         Κατά τη διάρκεια της Αποδόσεως της εορτής εψάλησαν οι ειδικοί Χαιρετισμοί προς την Ζωοδόχο Πηγή και ακολούθως η Ιερά Εικόνα, έπειτα από μικρή εντός του Ιερού Ναού λιτάνευση από τους ιερείς, επανατοποθετήθηκε στο θρόνο Της.

            Με τη δέουσα λαμπρότητα εορτάσθηκε και φέτος η πολιούχος του Αιγίου, Παναγία Τρυπητή, στο Ιερό Προσκύνημα της οποίας συνέρρευσαν το τελευταίο διήμερο χιλιάδες πιστοί από διάφορα μέρη της Ελλάδας για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή εικόνα Της και να ζητήσουν τη βοήθειά Της.
        Οι θρησκευτικές εκδηλώσεις ξεκίνησαν την Πέμπτη, οπότε και στο Ιερό Προσκύνημα τελέσθηκε Μέγας Πανηγυρικός Εσπερινός μετ’ αρτοκλασίας, χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βρεσθένης κ. Θεοκλήτου, ο οποίος κήρυξε και τον Θείο Λόγο, συμπαραστατουμένου υπό των Σεβασμιωτάτων Μητροπολιτών Σύρου, Άνδρου, Τήνου και Μυκόνου κ. Δωροθέου και Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου.
      Ακολούθησε Αγρυπνία με Παράκληση, την οποία παρακολούθησε  πλήθος πιστών και που ολοκληρώθηκε περίπου στις 2.30 τα ξημερώματα.
    Την Παρασκευή, ανήμερα της εορτής, τελέσθηκε Αρχιερατική Θεία Λειτουργία, προεξάρχοντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σύρου κ. Δωροθέου και συλλειτουργούντων των Σεβασμιωτάτων Μητροπολιτών Πατρών κ. Χρυσοστόμου, Βρεσθένης κ. Θεοκλήτου και Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου. Τον Θείο Λόγο κήρυξε από άμβωνος ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πατρών κ. Χρυσόστομος, ο οποίος αναφέρθηκε με λόγια γλυκά για την Υπεραγία Θεοτόκο.

       Η Λιτάνευση της Ιεράς Εικόνας ξεκίνησε λίγο πριν τις 11π.μ. με την εκκίνηση της πομπής από το Ιερό Προσκύνημα. Μαθητές, φιλαρμονικές και πρόσκοποι συνόδευσαν την Ιερά Εικόνα (για πρώτη φορά χωρίς στρατιωτικά αγήματα λόγω του τριημέρου πένθους που έχει κηρυχθεί στις Ένοπλες Δυνάμεις για τον άδικο χαμό τού Σμηναγού Γεωργίου Μπαλταδώρου).
 Μέσω της καθιερωμένης διαδρομής (Ζωοδόχου Πηγής, Μιχαλοπούλου, Κλ. Οικονόμου, Ερμού, Ασημάκη Φωτήλα), η πομπή των σχολικών και προσκοπικών τμημάτων, υπό τη μουσική υπόκρουση των Φιλαρμονικών Αιγίου, Ακράτας, Αιγείρας και μπάντας της ΕΛ.ΑΣ., έφτασε μισή ώρα αργότερα στην Πλατεία Αγίας Λαύρας, όπου αναπέμφθηκε δέηση και ακολούθως ο φιλοξενούμενος Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Σύρου κ. Δωρόθεος εξεφώνησε την πανηγυρική ομιλία.
      Μετά την ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου τον οποίο έψαλαν κλήρος και λαός, και ενώ οι καμπάνες των γύρω Ιερών Ναών χτυπούσαν χαρμόσυνα, η Ιερά Εικόνα τοποθετήθηκε σε όχημα ανοιχτού τύπου τής Πυροσβεστικής Υπηρεσίας Αιγίου, για να πραγματοποιήσει τον καθιερωμένο γύρο σε κεντρικές οδούς της πόλης, όπου εκατοντάδες πιστοί με ευλάβεια και συγκίνηση απέδωσαν τιμές στην Προστάτιδα της πόλεώς μας κρατώντας αναμμένα κεριά και ραίνοντας τους δρόμους με ροδοπέταλα.
       Λίγο μετά τη 1μ.μ. η Ιερά Εικόνα κατέληξε στο Ιερό Προσκύνημα, στο κέντρο του οποίου θα παραμείνει μέχρι αύριο, Κυριακή του Θωμά, προς διάθεση των ευλαβών προσκυνητών. Στις 7μ.μ. της ίδιας ημέρας χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας κ. Αμβροσίου θα ψαλλούν χαιρετισμοί και παράκληση προς την Υπεραγία Θεοτόκο, μετά το πέρας των οποίων η Ιερά Εικόνα θα τοποθετηθεί και πάλι στον θρόνο Της.
       Τις φετινές εκδηλώσεις τίμησαν με την παρουσία τους ο Περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδας κ. Απόστολος Κατσιφάρας, οι βουλευτές Αχαΐας κ. Ανδρέας Κατσανιώτης και κ. Νικόλαος Νικολό-πουλος, οι πρώην υπουργοί κ. Κωνσταντίνος Σπηλιόπουλος και κ. Γεώργιος Μαυραγάνης, οι πρώην βουλευτές κ. Αθανάσιος Νταβλούρος, κ. Νικόλαος Οικονομόπουλος και κ. Νατάσα Ράγιου, πολιτευτές, ο δήμαρχος Καλαβρύτων κ. Γεώργιος Λαζουράς, ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Αιγιαλείας κ. Δημήτριος Μπούνιας, οι Αντιδήμαρχοι κ. Βασιλική Ψυχράμη, κ. Βασίλειος Χριστόπουλος και κ. Γεώργιος Γιοβάς, ο πρώην δήμαρχος Αιγιαλείας κ. Ευστάθιος Θεοδωρακόπουλος, ο σύμβουλος της Υπουργού Τουρισμού κ. Πέτρος Δαδιώτης, δημοτικοί σύμβουλοι, σύμβουλοι Δημοτικών Κοινοτήτων, πρόεδροι Τοπικών Κοινοτήτων, συλλόγων και σωματείων της Αιγιάλειας, καθώς και εκπρόσωποι των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας.  
    Αξίζει να σημειωθεί πως από την Ιερά Μητρόπολή μας διενεμήθησαν δωρεάν, ως πατρική ευλογία προς τον ιερόν Κλήρο και τον ευσεβή λαό, συνολικά 600 (300 την παραμονή και άλλα 300 την ημέρα της εορτής) αντίτυπα του βιβλίου «Παναγία η Τρυπητή – Η Κυρά του Αιγίου», στο οποίο εμπεριέχεται και το dvd με τίτλο «Η Κυρά του Αιγίου» που δημιούργησαν μαθητές και μέλη της χορωδίας του 1ου Γυμνασίου Αιγίου.


ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ ΤΩΝ ΣΕΒΑΣΜΙΩΤΑΤΩΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΩΝ 

Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βρεσθένης κ. Θεόκλητος:
«Η Παναγιά ας βοηθήσει το δύσμοιρο έθνος μας»
    «Ο Κύριός μας με την Ανάστασή του μας χάρισε ζωή. Έπαψε να υπάρχει ο θάνατος, έπαψε να υπάρχει η λύπη και όλα πλέον είναι καινούργια μέσα στην αναστάσιμη χαρά. Η Παναγιά ας είναι λοιπόν βοήθεια όλων μας, ας είναι βοήθεια του καθενός μας, μα κυρίως του δύσμοιρου έθνους μας που ταλαιπωρείται και υποφέρει από πολλά δεινά και, δυστυχώς, από πολλούς από εμάς!», ήταν το μήνυμα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βρεσθένης, λίγο πριν ολοκληρωθεί ο Μέγας Αρχιερατικός Εσπερινός.

Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πατρών κ. Χρυσόστομος:
«Η Χάρις της Παναγίας μάς αγκαλιάζει όλους!»
    «Μέσα σε αυτή την λαμπροφόρο αναστάσιμη περίοδο, ο δαφνοστολισμένος ναός της Παναγίας Τρυπητής, της Κυράς του Αιγίου, μας κάλεσε προκειμένου να Την τιμήσουμε αλλά και να Την ευχαριστήσουμε, εκφράζοντας ο καθένας με τον τρόπο του την ευγνωμοσύνη μας για τις πολλές και άφθονες δωρεές Της στη ζωή μας», ανέφερε μεταξύ άλλων ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πατρών, λέγοντας χαρακτηριστικά πως «η χάρις τής Παναγίας μάς αγκαλιάζει όλους αφού μας αξίωσε να έρθουμε εδώ να δοξάσουμε το όνομά Της και τον Αναστάντα Κύριο».
    Και συνέχισε ως εξής: «Η Ανάσταση του Κυρίου είναι η νίκη της ζωής εναντίον του θανάτου και ο ελληνικός λαός έχει βαθιά χαραγμένη την πίστη. Οι Έλληνες όπου γης εόρτασαν το Πάσχα δηλώνοντας για μία ακόμη φορά την Ορθόδοξη ταυτότητα και την προσήλωση στις αιώνιες αξίες και παραδόσεις, όπως τις παραλάβαμε από τους Αγίους Αποστόλους, τους Αγίους Πατέρες, τους Αγίους Μάρτυρες, από τους πατέρες μας που μας άφησαν το κερί της Αναστάσεως αναμμένο και έχουμε υποχρέωση να το διατηρήσουμε έτσι όπως μας το έδωσαν ως ιερά παρακαταθήκη. Για μας τους Έλληνες, η Ανάσταση του Χριστού είναι ο λόγος της υπάρξεώς μας, το φως της ζωής μας. Η αθρόα προσέλευση του κόσμου στους ναούς και η προσευχή είναι η πιο ηχηρή απάντηση σε όσους θέλουν να γκρεμίσουν τον Θεό από τις καρδιές των ανθρώπων και να οδηγήσουν τον άνθρωπο στην απελπισία. Ενωμένοι εν πνεύματι του Αναστάντος Χριστού να αντιμετωπίσουμε τους μεγάλους κινδύνους που απει-λούν την Ιστορία, τον Πολιτισμό, τα ήθη, τις παραδόσεις και την πνευματική μας ακεραιότητα. Παρακαλούμε την Παναγία Τρυπητή μέσα από την καρδιά μας, να μας βοηθήσει σε αυτή την ώρα, να βοηθήσει τον λαό μας στην αδυναμία του, να φανεί δυνατός στην πε-νία του, να βρει στήριγμα στον πόνο, στην απελπισία να βρει την ουράνια ελπίδα, στη δύσκολη πορεία του τον προορισμό, να φωτίσει τα παιδιά μας ώστε να βρουν το δρόμο τής σωτηρίας».

Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Σύρου κ. Δωρόθεος:
«Η Κυρά του Αιγίου, ως καλή μάνα, πάντα θα σας προστατεύει»
    «Η Παναγία σήμερα μάς κάλεσε για να αντλήσουμε μέσα από Αυτήν ιάματα και θαύματα, για να θεραπεύσουμε το ίσως ασθενές σαρκίον μας αλλά και να φωτίσουμε την οδοιπορία της ζωής μας. Ο μεν τάφος του Χριστού είναι ζωογόνος γιατί μέσα από αυτόν ανέστη η ζωή, αλλά και η ίδια η μητέρα του, η Παναγία μας, είναι Ζωοδόχος Πηγή, διότι Αυτή είναι που γέννησε τη ζωή. Έτσι, μας βοηθά σε κάθε μας πτώση να βρίσκουμε τη δύναμη να λαμβάνουμε καινούριες πνευματικές εσωτερικές αντοχές, για να μην εκτροχιά-ζεται η πορεία μας, αλλά για να βρίσκουμε πάντοτε τον δρόμο και να λαμβάνουμε το μήνυμα της Αναστάσεως», τόνισε αρχικά ο κ. Δωρόθεος.
    Χαρακτήρισε την Αιγιάλεια ως μία ευλογημένη περιοχή του Μοριά που  –όπως είπε– γέννησε Ήρωες και Αγίους οι οποίοι έδωσαν το αίμα τους και για του Χριστού την πίστη την Αγία και για της Πατρίδος την Ελευθερία. Επίσης, δανειζόμενος τα λόγια των μαθητών του 1ου Γυμνασίου Αιγίου που δημιούργησαν το ντοκιμαντέρ για την Παναγία Τρυπητή αποκαλώντας την «Η Κυρά του Αιγίου», είπε πως εννοούν τη νοικοκυρά, την καλή οικοδέσποινα, τη μάνα που μας σκεπάζει και μας προστατεύει.
    «Βλέποντας την στοργική γλυκιά ματιά της, αυτή την μητρική ματιά που σκέπασε το γένος μας ως Υπέρμαχη Στρατηγός και την στοργή με την οποία σκεπάζει κάθε άνθρωπο, λέω ΄΄ναι, είχαν δίκιο τα παιδιά΄΄. Αυτή είναι η Παναγία Τρυπητή, η Κυρά του Αιγίου! Αυτή σας είχε στην αγκαλιά Της, όχι μόνο σε δύσκολες στιγμές όταν ο κίνδυνος βρισκόταν πάνω από το Αίγιο, αλλά και σήμερα και πάντοτε, η Κυρά του Αιγίου ως καλή και στοργική μάνα θα σας προστατεύει. Και εσάς αλλά και την πατρίδα μας, την πολύπαθη από δυσκολίες και κινδύνους, από τις ανάγκες και τις συμφορές της», σημείωσε ακόμη, προσθέτοντας μεταξύ άλλων: «Χθες και σήμερα, η παρουσία σας έχει αιχμαλωτίσει την καρδιά μας! Η καθαρή ματιά σας, η ευσέβειά σας, η θέλησή σας να προσκυνήσετε την Παναγία μας, να ανάψετε το κερί σας και να πάρετε από την ιλαρή αναστά-σιμη φλόγα, δύναμη και να φωτίσετε τη ζωή σας, την ψυχή σας και τα έργα σας». Στη συνέχεια αναφέρθηκε στην πτώση του μαχητικού αεροσκάφους και τον θάνατο του αξιωματικού της Αεροπορίας που βύθισε στο πένθος την χώρα, τονίζοντας πως οι Θερμοπύλες δεν παραδίδονται αλλά φυλάσσονται, ακόμη κι αν χρειαστεί να χαθούν οι φύλακες… « Όπως και με τις δύο οικογένειες που ζουν την αποστέρηση των παιδιών τους που άδικα φυλάσσονται στην Τουρκία, ακόμη και τότε, αυτή η δύναμη της πίστεως είναι που μας κάνει να στεκόμαστε όρθιοι και να βλέπουμε μπροστά», επισήμανε για να κλείσει την ομιλία του μεταφέροντας τις ευλογίες της Παναγίας της Τήνου και ευχαριστώντας τον σεπτό Ποιμενάρχη μας για την πρόσκληση και την φιλοξενία.

Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβρόσιος: «Ας κρατήσουμε για πάντα την πίστη μας!»
    «Εγώ πρέπει να σας ευγνωμονώ γιατί ήρθατε και λαμπρύνατε με την παρουσία σας την γιορτή της Παναγίας μας. Σας ευχαριστώ όλους τους Ιεράρχες γιατί με τις προσευχές σας στηρίξατε τις δικές μας προσευχές που είμαστε μικροί και αδύναμοι. Με την παρουσία σας ενισχύσατε την πίστη αυτών των ανθρώπων και ελπίζω να κρατήσουν την πίστη τους πάντοτε στην ζωή τους», ανέφερε από την κεντρική πλατεία τού Αιγίου ο Σεβασμιώτατος  Μητροπολίτης μας κ. Αμβρόσιος.

Έργον Ευλαβείας και Πνευματικότητος
η Εικών της Παναγίας
του Αγιογράφου Δημητρίου Κωνστ. Φανέλλη στο Τέμπλο της Τρυπητής

        Κατά την παρούσα εορταστική περίοδο, ενώ τα βλέμματα όλων των Χριστιανών παρακολουθούν τον Μεγάλο Πρωταγωνιστή, τον Χριστό - μέχρι χθες το Θείον Του Πάθος και σήμερα την Αγία Του Ανάσταση - ο νους και η καρδιά όλων ημών των Αιγιωτών στρέφεται εξ’ ίσου προς την Μεγάλη Γυναίκα των ημερών και ανυπέρβλητο Μητέρα, την Παναγία.
Η πόλη έχει την τιμή, το προνόμιο και την ευλογία να σκέπεται από την δική της Παναγία, την Τρυπητή, την Παναγιά του Αιγίου.
Πανελλήνιος τόπος ευλαβείας καθ’ όλο τον χρόνο, τις ημέρες αυτές το Ιερό Προσκύνημα μεταμορφώνεται σε σταυροδρόμι κοσμοσυρροής, προσευχής και λατρείας.
Περιβάλλον αισθητικού κάλλους η Τρυπητή, στους  χώρους Της και κατ’ εξοχήν στο Τέμπλο, αποθησαυρίζει έργα διαφόρων ντόπιων καλλιτεχνών που δραστηριοποιήθηκαν σε ποικίλες χρονικές περιόδους με πλείστες όσες λατρευτικές Εικόνες, η χρονολόγηση των οποίων οδηγεί σε παρελθόν βάθους διακοσίων και πλέον ετών. Οι παντός είδους Ιερές Εικόνες στην Τρυπητή συνοψίζουν την μακρά διαδρομή της Τοπικής Εικονογραφικής Παραδόσεως που άνθισε στον Τόπο μας μετά την Παλιγγενεσία.     
 Μία από τις Εικόνες του Τέμπλου, που αφού κάθε πιστός Την προσκυνήσει, αξίζει να παρατηρήσει την απαράμιλλη τέχνη με την οποία φιλοτεχνήθηκε από τον δημιουργό Της και να συναισθανθεί την Πνευματικότητα που εκπέμπει, είναι Αυτή της Ζωοδόχου Πηγής στα αριστερά της Ωραίας Πύλης, που εδώ και εκατόν σαράντα τρία χρόνια προσκυνάται ως Δεσποτική.
 

              Η ριζική Ανακαίνισις του Ιστορικού Ναού της Τρυπητής που έλαβε χώρα το 1870 με την Χορηγία του Μεγάλου Ευεργέτου του Ναού Κωνσταντίνου Αγαπητού, προέβλεπε πέραν των υπολοίπων εργασιών και την σταδιακή αντικατάσταση όλων των Εικόνων του Τέμπλου, που ήταν έργα Λαϊκής Τέχνης φιλοτεχνημένα από τον ντόπιο Αγιογράφο Ιωάννη Αρμινόπουλο ή Σμυρναίο, κατά το έτος 1830. Την συγκεκριμένη εκείνη χρονική στιγμή, ποιός άλλος Αγιογράφος θα ήταν ο πλέον κατάλληλος στο Αίγιον για να φέρει εις πέρας με απόλυτο επιτυχία την ανακαίνιση της ιστορήσεως του Τέμπλου ενός τόσο σημαντικού Ναού της πόλεως, ειμί μόνον ο Κωνσταντίνος Φανέλλης; (; 1806 – Αίγιον 1874). Έτσι λοιπόν, ο κορυφαίος εκείνος μάστορας του χρωστήρος από το 1871 και εντεύθεν, άρχισε σταδιακώς να αντικαθιστά με καινούργιες την μία μετά την άλλη τις Εικόνες, με αφετηρία την Δεσποτική του Αγίου Γερασίμου. Έως το 1874, τελευταίο έτος της ζωής του, ο Κωνσταντίνος είχε επίσης αντικαταστήσει τα δύο πλάγια Βημόθυρα με τις απεικονίσεις των Αγίων Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, καθώς και την Δεσποτική του Αγίου Ιωάννου. Λόγω του θανάτου του όμως, το πρόγραμμα της φιλοτεχνήσεως των νέων Εικόνων παρέμεινε ημιτελές. Την επόμενη χρονιά της εκδημίας του Κωνσταντίνου Φανέλλη, ανέλαβε ο υιός του Δημήτριος (Αίγιον 1851 – 12 Νοεμβρίου 1925) να φέρει εις πέρας το πρόγραμμα, με την ολοκλήρωση της φιλοτεχνήσεως όσων Εικόνων δεν πρόλαβε να αντικαταστήσει με καινούργιες ο πατέρας του. Ξεκίνησε, με την φιλοτέχνηση της Δεσποτικής της Ζωοδόχου Πηγής. 

            Η προηγούμενη Δεσποτική Εικών της Παναγίας (έργο του έτους 1830 του Λαϊκού Αγιογράφου Ιωάννου Αρμινοπούλου ή Σμυρναίου) την οποία αντικατέστησε ο Δημήτριος Φανέλλης το 1875 με την δική του της Ζωοδόχου Πηγής, εντοπίστηκε σε δευτερεύοντες χώρους του Ιερού Προσκυνήματος και ανεσύρθη. Τοποθετήθηκε προσωρινώς και πάλιν στο Τέμπλο, στο τελευταίο φάτνωμα δεξιά του βημοθύρου με τον Αρχάγγελο Γαβριήλ, θέση η οποία παρέμενε για πολλές δεκαετίες κενή, καθότι εκεί δεν φιλοξενείτο καμία Δεσποτική Εικόνα.   
Η Εικόνα του Δημητρίου Φανέλλη, ελαιογραφία και φύλλο χρυσού σε ξύλο, την οποία ο δημιουργός Της υπέγραψε και χρονολόγησε πριν από εκατόν σαράντα τρία χρόνια, στις 8 Απριλίου του έτους 1875, είναι ένα από τα πλέον δροσερά, νεανικά έργα των χειρών του. Ο υιός Φανέλλης διήγε τότε το εικοστό τέταρτο έτος της ζωής του. 

 

             Πρωτότοκος αυτός και προστάτης πλέον των αδελφών του, Νικολάου, Απελλή, Ιωάννου και Σοφίας αλλά και της μητέρας του Ελένης, συνέχισε μετά τον θάνατο του πατέρα του να κατοικεί στην πατρογονική διώροφο οικία της οικογενείας επί της οδού Αγίου Μελετίου στον αριθμό 10, που κατεδαφίστηκε τον Οκτώβριο του 1995 μετά την ανεπανόρθωτο καταστροφή που είχε υποστεί από τον Σεισμό της 15ης Ιουνίου της ιδίας χρονιάς. Στο σπίτι εκείνο έζησε ο Δημήτριος την νεανικότερη και την πιο ευτυχισμένη περίοδο της ζωής του. Εκεί οδήγησε μετά το Ιερό Μυστήριο που τελέστηκε στην Φανερωμένη (στο Ναό της Ενορίας στην οποία ανήκε η οικογένειά του) την ωραιότατη Ρουμελιώτισσα σύζυγό του Πανωραία, που μέχρι τότε  ήταν θεραπαινίδα σε γειτονικό αρχοντικό. Στο σπίτι εκείνο γεννήθηκαν τα έξι παιδιά του. Στο σπίτι όμως εκείνο τον βρήκαν όλα του τα βάσανα. Τα παιδιά του, το ένα μετά το άλλο πέθαναν σε πολύ μικρή ηλικία, εκτός από την πρωτότοκο κόρη του Ελένη, η οποία όμως, πέθανε κατά τον τοκετό.

              Ο σύζυγος της Ελένης, ο Καπνέμπορος Στέλιος Σολωμός, νυμφεύτηκε για δεύτερη φορά, κι έτσι ο Δημήτριος και η Πανωραία αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρογονική κατοικία και να εγκατασταθούν έως τον θάνατό τους με ενοίκιο στο ισόγειο του γειτονικού ημιδιώροφου αρχοντικού με κτήτορα τον Ποτοποιό Κωνσταντίνο Στασινόπουλο, στην συμβολή των οδών Αγίου Μελετίου και Επισκόπου Τιμοθέου (απέναντι από το Παρεκκλήσιο του Αγίου Μελετίου), οικία η οποία διατηρείται έως σήμερα ανέπαφος.    
        Παρά τον θάνατο του πατέρα του, την εποχή κατά την οποία ο Δημήτριος ανέλαβε την ολοκλήρωση του προγράμματος της αντικαταστάσεως των Εικόνων του Τέμπλου της Τρυπητής, βρισκόταν όπως προαναφέραμε, στην ευτυχέστερη περίοδο της ζωής του. Η προσωπική και οικογενειακή του ευτυχία αντικατοπτρίστηκε στην εργατικότητά του της περιόδου εκείνης κατά την οποία ανέλαβε, μόνος αυτός, το πατρικό εργαστήριο το οποίο διατηρείτο σε βορειοδυτικό δώμα της επί της οδού Αγίου Μελετίου κατοικίας, στον χώρο του οποίου αποπεράτωσε τις επαγγελματικές παραγγελίες του πατέρα του και τα ημιτελή έργα εκείνου.
Τα πρώτα αυτοτελή νεανικά έργα του Δημητρίου, τα οποία υπογράφει πλέον ο ίδιος, συγκαταλέγονται στα πιο αξιόλογα, προικισμένα και σημαντικά που παρήχθησαν από το χέρι του, στα οποία μάλιστα διακρίνουμε την ευεργετική επίδραση της καλλιτεχνικής διδασκαλίας του πατέρα του. Κορυφαίο ανάμεσα στα έργα αυτά παραμένει η Δεσποτική Εικών της Παναγίας στο Τέμπλο της Τρυπητής. Το εντυπωσιακό χρυσοκόκκινο Μαφόριο που περιβάλλει ως εξωτερικός χιτών την Παναγία, διάστικτο με εγχάρακτα φυτικά διακοσμητικά θέματα που μιμούνται την Τέχνη της Συρματερής, δεσπόζει και χαρακτηρίζει ολόκληρο την σύνθεση. Γύρω από την τετράλοβο περίτεχνη Ιερά Κρήνη σε απομίμηση μαρμάρου με τα ανθρωπόμορφα ημιανάγλυφα διακοσμητικά μοτίβα και την εξ’ ίσου τετράλοβο δεξαμενή με την ψευδαισθησιακή, επιτυχημένη απομίμηση των νερών του μαρμάρου, εκτυλίσσονται πολλαπλές σκηνές με ασθενείς που προσέρχονται στην Ιερά Πηγή για να ιαθούν. Η σχεδιαστική ακρίβεια με την οποία έχουν αποδοθεί τα είκοσι οκτώ πρόσωπα που στελεχώνουν την σύνθεση, ο τολμηρός χρωματικός πλούτος του έργου, η μικρογραφική διάθεση με την οποία έχει ζωγραφιστεί η Ιερά αυτή Παράσταση αλλά και η στερεά τεχνική και τεχνουργική αρτιότητά Της (απόδειξις, πως ένα μόλις χρόνο μετά τον θάνατο του πατέρα του, στο πατρικό Εργαστήριο ο Δημήτριος χρησιμοποιούσε τα εναπομείναντα υψηλής ποιότητος χρώματα εκείνου τα οποία κατά καιρούς εισήγοντο από την Ιταλία) δικαιώνουν την εκτίμηση πως η Ζωοδόχος Πηγή στο Τέμπλο της Τρυπητής είναι ίσως η σπουδαιότερη Εικόνα που μας κληροδότησε ο Δημήτριος Φανέλλης. 

          Η Εικόνα της Τρυπητής αποτελεί ένα ακόμη πιστό αντίγραφο της Φορητής με το ίδιο θέμα, ζωγραφισμένης το 1843 από τον πατέρα του Δημητρίου Κωνσταντίνο, που άλλοτε ήταν αναρτημένη στον βόρειο τοίχο του κατεστραμμένου σήμερα από τον Σεισμό του 1995 Παρεκκλησίου του Αγίου Μελετίου, στο Αίγιον.
Παρατηρώντας την Εικόνα του Δημητρίου σήμερα, διαισθανόμαστε πως κατά την διάρκεια της δημιουργίας Της ο καλλιτέχνης ευρίσκετο σε συνεχή πνευματικό διάλογο με την πατέρα του, η παρουσία του οποίου φανταζόμαστε πως παρέμενε ιδιαιτέρως ζωντανή για τον υιό του, σε κάθε γωνιά του Εργαστηρίου. Η καλλιτεχνική τελειότης της Εικόνος μας υποβάλλει επιπλέον την φρούδα αίσθηση πως ο Δημήτριος, συνεπαρμένος από την νεανική του ορμή και αισιοδοξία, είχε τοποθετήσει υψηλά τον πήχη των προσωπικών του φιλοδοξιών, με το να αποπειραθεί με εφαλτήριο  το συγκεκριμένο έργο να εγγράψει τις προϋποθέσεις για να αποδείξει στην Κοινωνία της πόλης, πως ο χρόνος θα τον δικαίωνε όχι μόνο ως άξιο συνεχιστή του Έργου του πατέρα του αλλά και ως ανώτερο εκείνου. Η σταδιακή έκπτωσις ωστόσο της ποιότητος του χρωστήρος του και η απομάκρυνσίς του από τις ευεργετικές γι’ αυτόν νουθεσίες και τα νάματα της διδασκαλίας του πατέρα του λόγω της ανικανότητός του και της ελλείψεως χαρίσματος, προοδευτικώς κατέστησαν τα έργα του άτεχνα και κατ’ ακολουθίαν, ευάλωτα στην αυστηρή κριτική. Ωστόσο, μπορεί από τις περισσότερες από τις μετέπειτα Εικόνες του Δημητρίου Φανέλλη να απουσιάζει η Αισθητική, δεν απολείπει όμως από καμία η Ευλάβεια που διακατείχε τον Αγιογράφο όταν Τις δημιουργούσε, και με την οποία Τις σφράγισε. Μπορεί οι αρετές των Εικόνων του να μην είναι καλλιτεχνικές, είναι όμως Πνευματικές.

            Στο κατανυκτικότατο περιβάλλον των χώρων του Ιστορικού Ναού της Τρυπητής, όλα αυτά τα εκατόν σαράντα τρία χρόνια που παρήλθαν από τότε που η Εικόνα τοποθετήθηκε στο Τέμπλο, αναρίθμητα χείλη Την ασπάστηκαν, χιλιάδες ευλαβικές παρουσίες προσευχήθηκαν μπροστά Της με θέρμη, αμέτρητες ψυχές εναπόθεσαν στην Σκέπη Της αγωνίες και ελπίδες. Κάποιοι από τους πιστούς κατέθεσαν τις δεήσεις τους, άλλοι υπέρ υγείας και άλλοι εις μνήμη των προσφιλών τους προσώπων με την μορφή ταπεινών σημειωμάτων, σφηνωμένων στις παρυφές ανάμεσα στο ξύλο και στην κορνίζα της Εικόνος.
         Πίσω από το τζάμι Της η Παναγία, αναλλοίωτη (λες και ζωγραφίστηκε μόλις χθες) κοιτάζει τον κόσμο με ευσπλαχνία, εγκαρτέρηση και αγάπη. Τα χαρακτηριστικά Της αντικατοπτρίζουν την ευλάβεια και την ευσέβεια που κινούσαν το χέρι και το πινέλο του δημιουργού Της Δημητρίου Φανέλλη, ο οποίος χάρισε στην Τρυπητή μία θαυμάσια Παναγιά και στο Αίγιον, ένα απαράμιλλο έργο υψηλής τέχνης και κυρίως,  βαθιάς Πνευματικότητος.         
   
Αίγιον, Παρασκευή της Διακαινησίμου,
Ιερά Πανήγυρις της Ζωοδόχου Πηγής.

Σπυρίδων Κρητικός, Ζωγράφος.

Λιθόγραφες χαρτώες Εικόνες
Ένας επιπλέον εικονογραφικός πλούτος που στολίζει τους Ιερούς μας Ναούς

Ο Ιωάννης Ψαρρός κατά την επιστροφή του το 1907 στην γενέτειρά του το Δερβένι Κορινθίας από τις Σκήτες του Αγίου Όρους μετά την ολοκλήρωση διετούς κύκλου Σπουδών στην Ιερά Τέχνη της Εικονογραφήσεως, είχε συμπεριλάβει στις καλλιτεχνικές του αποσκευές πλήθος χάρτινων λιθόγραφων Εικόνων, που στο βάθος του χρόνου ανεδείχθησαν, τόσο στον ίδιο όσο και στους δύο γιούς του, σε θησαυρό πολύτιμο, σε ισόβιο οδηγό και βοήθημα για τα έργα που φιλοτέχνησαν κατά την διάρκεια του βίου τους. Oι παλαιοί Αγιογράφοι εξ’ άλλου, διατηρούσαν στο εργαστήριό τους χάρτινες Εικόνες με απεικονίσεις Ιερών Παραστάσεων και Αγίων, τις οποίες συμβουλεύοντο και αντέγραφαν.
Με αφορμή τις τρείς χαρτώες Εικόνες τις οποίες παρουσιάσαμε στο προηγούμενο κείμενό μας, θα παρεκκλίνουμε από την ροή της αφηγήσεώς μας που αφορά την δημιουργία της Νέας Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής στο Αγίασμα της Τρυπητής, προκειμένου να σχολιάσουμε την εσφαλμένη εκτίμηση που τρέφει ο περισσότερος κόσμος για την καλλιτεχνική αξία των χάρτινων Εικόνων, που ταυτοχρόνως προσδιορίζει και την οικονομική τους αξία. Σε όλους τους Ιερούς μας Ναούς και ιδιαιτέρως στα Εξωκκλήσια, διατηρούνται ποικίλου μεγέθους χαρτώες Εικόνες, με τις οποίες είμεθα όλοι εξοικειωμένοι. Σήμερα, ελάχιστες από αυτές εξακολουθούν να ευρίσκονται αναρτημένες στους κυρίως χώρους των Ναών. Οι περισσότερες είτε έχουν καταστραφεί είτε έχουν αποθηκευτεί απαξιωμένες σε δευτερεύοντες χώρους. Όλες είναι πλαισιωμένες με κορνίζες εποχής. Οι χάρτινες αυτές Εικόνες επαναλαμβάνουν γνωστότατους Εικονογραφικούς Τύπους Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών καθώς και Μορφές Αγίων, στο Κλασικό και Αναγεννησιακό πάντοτε στυλ. Αποτελούν συνήθως την προσωπική Δωρεά ευλαβών Ενοριτών προς τον εκάστοτε Ναό.
Στην εποχή μας οι Εικόνες αυτές δεν τυγχάνουν εκτιμήσεως, καθότι θεωρούνται συλλήβδην κατώτερες, ως «χάρτινες» και ως «φωτογραφίες» και κυρίως, επειδή δεν αποτελούν το προϊόν της ζωγραφικής φιλοτεχνήσεως Αγιογράφου τινός. Θα πρέπει ωστόσο να γίνει διάκρισις ανάμεσα στην κειμηλιακή αξία που έχουν οι παλαιότερες εξ’ αυτών, λόγω των χειροποίητων παραδοσιακών τεχνικών με τις οποίες δημιουργήθηκαν και στις σύγχρονες, που αναπαράγονται σε απεριόριστο αριθμό με μεθόδους φωτογραφικές ή με μεθόδους ηλεκτρονικής επεξεργασίας στον Υπολογιστή. Οι παλαιότερες είναι λιθόγραφες, εκτυπωμένες στην πλειονότητά τους με την μέθοδο της τετραχρωμίας σε λίθινες ή μεταλλικές πλάκες και επεξεργασμένες με τις τεχνικές της οξυγραφίας σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων, με μεθόδους δηλαδή που ανήκουν στην Χαρακτική Τέχνη. Αυτός είναι ο λόγος ο οποίος τις καθιστά σχεδόν ισότιμες των έργων της Τέχνης αυτής. Η χαρακτηριστική, περιορισμένη χρωματική τους γκάμα οφείλεται στα τέσσερα μόνο μελάνια που χρησιμοποιούντο κατά την εκτύπωση, η επίστρωσις των οποίων γινόταν από το πιο ανοιχτό χρώμα προς το πιο σκούρο, με την εξής διαδοχή: κατά πρώτον εκτυπώνετο το μελάνι με το κίτρινο χρώμα, έπειτα το κόκκινο, κατόπιν το μπλε και τέλος το μαύρο. Η τοποθέτησις δύο ή τριών διαφορετικών χρωμάτων το ένα πάνω στο άλλο, δημιουργούσε τα ημιτόνια και τις ποικίλες αποχρώσεις, όπως για παράδειγμα, η σύμπτωσις του κίτρινου μελανιού με το κόκκινο δημιουργούσε το πορτοκαλί χρώμα, η σύμπτωσις του μπλε με το κίτρινο το πράσινο χρώμα, το κίτρινο με το κόκκινο και το μαύρο, το καφέ κλπ. Πέραν αυτών τούτων των παραδοσιακών τεχνικών που αφορούν στην εκτύπωση των χάρτινων Εικόνων, την αξία τους προσδιορίζει επιπλέον ο περιορισμένος αριθμός αντιτύπων στα οποία έχουν κατ’ ανάγκην παραχθεί, λόγω της φθοράς που υφίσταντο οι λίθινες ή οι μεταλλικές πλάκες κατά την διαδικασία της παραγωγής.
Η εκτύπωσις Εικόνων με την λιθογραφική μέθοδο επινοήθηκε στην Δύση στα μέσα περίπου του 19ου αιώνος, όπου και συνεχίστηκε έως και μετά τα μέσα του 20ου. Η εκτύπωσίς Τους γινόταν αποκλειστικώς σε χώρες της Ευρώπης, όπως στην Γερμανία, την Γαλλία ή την Ιταλία αλλά και στην Ρωσία. Όσες λιθόγραφες Εικόνες της εποχής εκείνης διασώζονται σήμερα στον τόπο μας σε Ιερούς Ναούς και Εξωκκλήσια, έχουν όλες εισαχθεί από την Εσπερία είτε από την Ρωσία ή από τις γείτονες προς εμάς σλαβόφωνες χώρες, καθότι στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα δεν υπήρχε η τεχνική και εργαστηριακή υποστήριξις για ανάλογο εκτύπωση. 

 

 Ανάλογο περίπτωση αποτελεί η Εικών του Αγίου Γεωργίου ως Εφίππου Δρακοντοκτόνου που δημοσιεύουμε, αντιπροσωπευτικό δείγμα χάρτινης λιθόγραφης Εικόνος των μέσων του 19ου αιώνος, που εκτυπώθηκε μάλλον στην Ρωσία και στην συνέχεια εισήχθη στην χώρα μας. 
 Τα διακριτά γνωρίσματα της ποιότητός τους αλλά και οι επιγραφές που φέρουν οι οποίες είναι ξενόγλωσσες, κυρίως στην ρωσική, μας δίδουν την δυνατότητα να ταυτοποιήσουμε τις Εικόνες αυτές. Ένα επιπλέον στοιχείο το οποίο διαφοροποιεί όσες Εικόνες έχουν εισαχθεί από εκείνες που παρήχθησαν τα νεότερα χρόνια στην χώρα μας, είναι τα Δυτικά, τα Λατινικά στοιχεία που φέρουν, τόσο σε ότι αφορά στους Εικονογραφικούς Τύπους (όπως, για παράδειγμα «Η Στέψις της Θεοτόκου», «Η Άμωμος Σύλληψις» ή η Παναγία ως «Misericordia») όσο και στην Αμφίεση των Αγίων (όπως στην Αμφίεση των Επισκόπων, όπου στις δυτικότροπες Εικόνες στην θέση του Ορθοδόξου Αρχιερατικού Σάκου, του Ωμοφορίου, της Ποιμαντορικής Ράβδου ή της Μίτρας, παρατηρούμε Άμφια τα οποία φέρουν οι Επίσκοποι της Καθολικής Εκκλησίας).

 

Στην Εικόνα του Ευλογούντα Ιησού Χριστού ως Μεγάλου Αρχιερέως, που παρ’ όλο του ότι έχει εκτυπωθεί σε κάποια σλαβόφωνο, Ορθοδόξου Δόγματος χώρα ή στην Ρωσία, ο Κύριος φέρει ως εξωτερική Αμφίεση αντί Σάκου, Φελόνιο δυτικού τύπου με άνοιγμα στο μέσον, πεποικιλμένο με πλουσιότατη φυτική διακόσμηση πολύτιμους λίθους και μαργαριτάρια, όπως ακριβώς αναπαριστάται σε παλαιές ιταλικές και φλαμανδικές εικόνες και πίνακες της δυτικής ζωγραφικής κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα και την Πρώιμο Αναγέννηση.

 

  Μία επίσης δυτική επιρροή παρατηρείται στο Μαφόριο με το οποίο εικονογραφείται πάντοτε η Θεοτόκος. Μαφόριο ονομάζεται το εξωτερικό ιμάτιο της Παναγίας. Ετυμολογείται από τις λέξεις αίμα και φέρω, γι’ αυτό αποδίδεται σε χρωματισμό απαραιτήτως βαθύ πορφυρό που συμβολίζει το Αίμα του Κυρίου. Φέρει επίσης τρείς αστερίσκους στο ύψος του μετώπου και των ώμων, ως σύμβολο της Παρθενίας Της. Το Μαφόριο διαφοροποιείται στις Εικόνες Δυτικής προελεύσεως στις οποίες εμφανίζεται ανοιχτό στο ύψος του λαιμού και του στήθους, επιτρέποντας να φανεί ο μπλε χιτώνας τον οποίο πάντοτε φέρει στις Εικόνες εσωτερικώς η Παναγία. Αντιθέτως, στις Βυζαντινές και Μεταβυζαντινές Εικόνες της Ορθοδόξου Ανατολικής Παραδόσεως το εξωτερικό ένδυμα της Παναγίας που απεικονίζεται πάντοτε αυστηρώς διπλωμένο και κλειστό, καλύπτει καθ’ ολοκληρίαν το εσωτερικό ένδυμά Της. 
Σε Ιερούς Ναούς ανά τον ελλαδικό χώρο, εναπομένουν διάσπαρτες λιθόγραφες παλαιές Εικόνες οι οποίες, επειδή απεικονίζουν ή επειδή θεωρήθηκε ότι τυχόν απεικονίζουν Αγίους της Καθολικής Εκκλησίας, έχουν υποστεί επεξεργασία με σκοπό οι Ιερές Μορφές που εμφανίζουν να μετασχηματιστούν καταλλήλως, ώστε να ενταχθούν στο Ορθόδοξο Ανατολικό Εορτολόγιο. 

 

   Τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η Εικών της Αγίας Απολλωνίας της Παρθένου, Προστάτιδος των Οδοντιάτρων, η οποία, επειδή πιθανότατα θεωρήθηκε ως Αγία της Καθολικής Εκκλησίας, μετασχηματίστηκε σε Αγία Κυριακή. Η Εικόνα ανήκει στην Συλλογή Εκκλησιαστικών Κειμηλίων του Ιερού Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του γειτονικού μας ημιορεινού χωριού Μαμουσιά. Ο μετασχηματισμός Της συντελέστηκε με την επικάλυψή Της με ψευδαργυρό Πάμφυλλο από λεπτή μεταλλική εμπίεστο, κατά τόπους επιχρυσωμένη μεμβράνη. Η απομάκρυνσις της μεμβράνης προκειμένου να υλοποιηθούν εργασίες Συντηρήσεως, απεκάλυψε την λιθόγραφο Εικόνα  και τις πρόχειρες και βεβιασμένες επεμβάσεις που έχει υποστεί, οι οποίες ήταν εμφανέστατες: πριν διενεργηθεί η τοποθέτησις του Παμφύλλου επί της Εικόνος, το όργανο του Μαρτυρίου της Αγίας (η Τανάλια που συγκρατεί τον Ιερό Οδόντα Της) είχε επικαλυφθεί με μαύρο χρώμα.        
Ο Εκδοτικός Οίκος Εκκλησιαστικών Ειδών του Αντωνίου Απέργη με έδρα την Αθήνα, υπήρξε η πρώτη στο είδος της εμπορική επιχείρησις η οποία επιδόθηκε στις αρχές του 20ου αιώνος στην εκτύπωση αναλόγων Εικόνων, εφοδιασμένη με τον δικό της εξοπλισμό. Ο Οίκος αυτός διατήρησε μάλιστα την καλή συνήθεια να αναγράφει είτε στην έμπροσθεν είτε στην όπισθεν όψη κάθε Εικόνος την ημερομηνία και την χρονολογία κατά την οποία πραγματοποιήθηκε η εκάστοτε εκτύπωσις. 

 

 Η Εικών του Αγίου Γεωργίου του εξ Ιωαννίνων (ευγενής παραχώρησις φιλακολούθου σεβαστής κυρίας της πόλεώς μας ειδικώς για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου) ανήκει σε παλαιότερη εκτύπωση του Οίκου, στην οποία οι πληροφορίες έχουν αποδοθεί στην έμπροσθεν όψη στο λευκό περιθώριο που διατρέχει τις τέσσερις πλευρές του περιγράμματος της Παραστάσεως. Στις πληροφορίες αυτές, δεν αναφέρονται μόνο η ημερομηνία και η χρονολογία της εκτυπώσεως της Εικόνος (30 Δεκεμβρίου 1938) αλλά και η τότε διεύθυνσις του Οίκου στην Αθήνα, στην οδό Ερμού 61Α. 

 

 Αντιθέτως προς την ανωτέρω Εικόνα του Αγίου Γεωργίου, στην Εικόνα της Θεοτόκου ως «Η Παναγία του Πάθους» που ανήκει και αυτή στην Συλλογή των Εκκλησιαστικών Κειμηλίων του Ιερού Ενοριακού Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του χωρίου Μαμουσιά Αιγιαλείας (πρόκειται για την Eικόνα που προβάλλεται στην αρχή του παρόντος άρθρου) οι πληροφορίες που δίδονται για την ημερομηνία και την χρονολογία της εκδόσεως, την τότε διεύθυνση του Οίκου αλλά επιπλέον και τις διαστάσεις της Εικόνος, έχουν απαθανατιστεί στην όπισθεν όψη. 

 

 Η εμφάνισις του ίχνους της φιγούρας του Αγίου Γεωργίου του εξ’ Ιωαννίνων με την μορφή αντεστραμμένου ειδώλου στην όπισθεν όψη της Εικόνος, μας προσφέρει την δυνατότητα να προσεγγίσουμε ένα επιπλέον γνώρισμα των αυθεντικών λιθόγραφων Εικόνων, που πιστοποιεί επιπροσθέτως την γνησιότητά τους. Πρόκειται για αυτό τούτο το ομοίωμα κάθε Παραστάσεως που παρατηρούμε να εμφανίζεται στην όπισθεν όψη σε αντεστραμμένη διάταξη από εκείνη στην έμπροσθεν, γεγονός το οποίο οφείλεται στην φύση του χαρτιού που χρησιμοποιείτο κατά την εκτύπωση, το οποίο, μαλακό και πορώδες, είχε την ιδιότητα να απορροφά σε βάθος τα μελάνια, ποσότητες των οποίων αποτυπώνονταν στην επιφάνεια της όπισθεν όψεως κάθε Εικόνος. Κάποια τμήματα της πίσω πλευράς της Εικόνος του Αγίου Γεωργίου παραμένουν φωτεινά (όπως ο ουρανός ή η φουστανέλα) επειδή έχουν δεχτεί ελάχιστο μελάνι ενώ κάποια άλλα (όπως η γη στο πρώτο πλάνο ή το τοπίο στο βάθος με την πόλη των Ιωαννίνων και το απέναντι βουνό) εμφανίζονται σκούρα, επειδή έχουν δεχτεί μεγάλη ποσότητα και από τα τέσσερα διαφορετικού χρωματισμού μελάνια. 
Για τον Οίκο εκκλησιαστικών Ειδών Απέργη, προϋπόθεση πριν από την εκτύπωση κάθε νέας Παραστάσεως ήταν η προσαρμογή του πρωτοτύπου το οποίο επρόκειτο να αντιγραφεί στο πνεύμα της Ορθοδόξου Ελληνικής Αγιογραφικής Παραδόσεως, με την απάλειψη οποιουδήποτε λατινικού ή δυτικού στοιχείου που τυχόν έφερε. Την εικαστική, και κατ’ εξοχήν πνευματική αυτή εργασία, είχε αναλάβει για λογαριασμό του Οίκου ο Μακαριστός Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Αρσινόης (του κλίματος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας) κυρός Στέφανος (κατά κόσμον Νικόλαος Παπαχαραλάμπους, Ζάτουνα Γορτυνίας 1916 - Αλεξάνδρεια Αιγύπτου 26 Μαρτίου 1994) ο οποίος κάθε φορά, προσπαθούσε να  αποκαθάρει τις Εικόνες που παρελάμβανε προς επεξεργασία, από τυχόν γνωρίσματα της Εικονογραφίας που υιοθετεί η Καθολική Εκκλησία.
Εκτός από τα δύο παραδείγματα της Αγίας Απολλωνίας που μετετράπη σε Αγία Κυριακή και της «Παναγίας του Πάθους» που ανήκουν στην Συλλογή Εικόνων του Ιερού Ναού της Μαμουσιάς, τα υπόλοιπα παραδείγματα Εικόνων που συνοδεύουν το παρόν κείμενό μας, έχουν σταχυολογηθεί από την «Συλλογή Χαρτώων Λιθόγραφων Εικόνων» του «Λαογραφικού Μουσείου Λόγγου – Μουσείο Λαδιού και Κέντρου Αχαϊκής Γης». Τις παρουσιάζουμε όπως εκτίθενται στο Μουσείο, δίχως ακόμη να έχουν δεχτεί τις ευεργεσίες που θα τους προσέφεραν ο Καθαρισμός και η Συντήρησις. Για τον λόγο αυτό σχεδόν όλες πάσχουν από εμφανέστατα ίχνη υγρασίας, που πρωτίστως προσβάλει την επιφάνεια κάθε χάρτινης παλαιάς Εικόνος.

Αίγιον, Άγιον Πάσχα 2018.
Σπυρίδων Κρητικός, ζωγράφος.

 

     Χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας κ. Αμβροσίου και παρουσία πλήθους ευλαβών χριστιανών, το Σάββατο31 Μαρτίου, τελέστηκε Αρχιερατικός Εσπερινός μετ’ αρτοκλασίας στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Φανερωμένης Αιγίου, ο οποίος άνοιξε και πάλι τις πύλες του έπειτα από ένα περίπου δίμηνο που χρειάστηκε να παραμείνει κλειστός λόγω των εργασιών αποκατάστασης των ζημιών οι οποίες προκλήθηκαν από τον σεισμό τής 7ης Νοεμβρίου 2014. 

    Προηγήθηκε αγιασμός στον προαύλιο χώρο του Ιερού Ναού και αμέσως μετά ο Σεβασμιώτατος έκοψε την κορδέλα μαζί με τον προϊστάμενο του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου, Πρωτοπρεσβύτερο π. Αθανάσιο Λιακόπουλο, τους Αχαιούς βουλευτές κ. Ανδρέα Κατσανιώτη και κ. Ιάσονα Φωτήλα, καθώς και τον πρώην βουλευτή κ. Κωνσταντίνο Σπηλιόπουλο. Ευθύς ο Ιερός Ναός «πλημμύρισε» από εκατοντάδες πιστών που προσήλθαν για να παρακολουθήσουν τον Πανηγυρικό Εσπερινό αλλά και να συγχαρούν όλους εκείνους που (ο καθείς από τη θέση του) συνετέλεσαν ώστε να ξεκινήσουν, μα κυρίως να αποπερατωθούν, οι απαιτούμενες εργασίες εντός του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος. 

    Στη σύντομη ομιλία του ο εφημέριος του Ιερού Ναού, π. Αθανάσιος, αναφέρθηκε αρχικά σε όλες εκείνες τις ενέργειες στις οποίες προέβη ο ίδιος και οι συνεργάτες του ώστε να ξεκινήσει η διαδικασία καταγραφής και (ακολούθως) αποκατάστασης των προκληθεισών ζημιών. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην Αιγιώτισσα αρχιτέκτονα – μηχανικό κ. Γεωργία Μπίρη, η οποία, όπως είπε, με τον συνεργάτη της, κ. Παναγιώτη Χριστόπουλο, πολιτικό μηχανικό από την Πάτρα, θέλησαν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους για την εκπόνηση της μελέτης του έργου, καθώς και στους κ. Παναγιώτη Σιούλη (εργολάβος) και Νέστορα Αθανασόπουλο (επιβλέπων εργολάβος), οι οποίοι έκαναν τα αδύνατα δυνατά προκειμένου ο Ιερός Μητροπολιτικός Ναός να παραδοθεί έγκαιρα. 

    Ακολούθως, απευθυνόμενος στον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας, τον ευχαρίστησε για την πατρική αγάπη και υποστήριξη, λέγοντας χαρακτηριστικά πως χωρίς τη συμβολή του τίποτε δεν θα μπορούσε να έχει υλοποιηθεί.
    Εν συνεχεία και αφού ευχαρίστησε όλους τους συνεργάτες του (συνεφημερίους, μέλη εκκλησιαστικού συμβουλίου, εθελοντές και εθελόντριες), άφησε τελευταίους τους ενορίτες και τις ενορίτισσες που περίμεναν όλον αυτόν τον καιρό με επιμονή και υπομονή την αποπεράτωση των εργασιών.
    Και ο π. Αθανάσιος Λιακόπουλος, εμφανώς συγκινημένος, κατέληξε με τα εξής λόγια: «Το μεγαλύτερο όμως ΄΄ευχαριστώ΄΄ το οφείλω στην Παναγία μας! Όταν το βράδυ βρισκόμουν στο σπίτι και τα προβλήματα συσσωρεύονταν, τότε τα μοιραζόμουν μαζί Της. Έτσι, την επόμενη ημέρα λάμβανα τη θετική απάντησή Της, μα κυρίως το χάδι Της! Είναι δύσκολο να περιγράψω τι ένιωθα εκείνες τις δύσκολες ώρες. Όπως το μικρό παιδί που περιμένει τη ζεστή αγκαλιά της μητέρας του. Αναφωνούσα ΄΄την πάσα ελπίδα μου εις Σε ανατίθημι, Μήτερ του Θεού, φύλαξόν με υπό την Σκέπη Σου΄΄ και όλα τελείωναν θετικά!».
    Ακολούθως τον λόγο έλαβε ο Σεβασμιώτατος, ο οποίος αφού συνεχάρη όλους όσοι κοπίασαν για να παραδοθεί το έργο και μάλιστα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα, σημείωσε τα εξής: «Η Εκκλησία μας γνωρίζει πως όταν άρχιζε η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, οι μοναχοί έφευγαν από τα κοινόβια μοναστήρια και πήγαιναν βαθιά στην έρημο για να περάσουν ασκητικά την συγκεκριμένη περίοδο. Επέστρεφαν την Κυριακή των Βαΐων και τότε έψελναν αυτό που ακούσαμε σήμερα, δηλαδή το ΄΄Σήμερον η Χάρις του Αγίου Πνεύματος ημάς συνήγαγε΄΄, που σημαίνει ΄΄σήμερα, μας συγκέντρωσε η Χάρις του Αγίου Πνεύματος΄΄. Νομίζω ότι αυτό πρέπει και εμείς να πούμε σήμερα. Ότι το να είμαστε εδώ, μας το πρόσφερε ως δωρεά η Χάρις του Κυρίου μας! Γράφουμε λοιπόν μία ιστορία στην ιστορία του Ιερού Μητροπολιτικού μας Ναού και γι’ αυτό σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Εύχομαι η Παναγία μας να σας προστατεύει και να σας ενδυναμώνει». 

    Τέλος, ο Σεβασμιώτατος, σε ένδειξη αγάπης και ευγνωμοσύνης, απένειμε τιμητικές πλακέτες στην κ. Μπίρη και τον κ. Χριστόπουλο (για την επίβλεψη του έργου), στα μέλη τού εκκλησιαστικού συμβουλίου κ. Παναγιώτη Πράπα, κ. Νικόλαο Αγγελόπουλο, κ. Βασίλειο Κορομπίλη και κ. Γεώργιο Τριανταφυλλόπουλο (για την εθελοντική τους προσφορά), καθώς και ευεργετήριο γράμμα στον επιβλέποντα εργολάβο κ. Νέστορα Αθανασόπουλο (για να ενθυμείται τη θυσία και αγάπη που προσέφερε στον Ιερό Ναό). 

          Σε κλίμα κατάνυξης και χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβροσίου τελέσθηκε χθες, Κυριακή (Ε΄ Νηστειών), στο Ιερό Προσκύνημα Παναγίας Τρυπητής ο Πανηγυρικός Εσπερινός επί τη αποδόσει της Εορτής του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.
        Προσκεκλημένος ομιλητής ήταν ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βρεσθένης κ. Θεόκλητος, ο οποίος όμως λόγω ασθενείας δεν κατέστη δυνατόν να παραστεί, γι’ αυτό και παρακάλεσε τον Πρωτοσύγκελο της Ιεράς Μητροπόλεώς μας, Πανοσολογιώτατο Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Βενιανάκη να μεταφέρει τις σκέψεις του και να κηρύξει τον Θείο Λόγο, αναπτύσσοντας το θέμα «Η προετοιμασία μας οδεύοντας προς την Μεγάλη Εβδομάδα». 

           «Το τελευταίο τμήμα αλλά και η κορύφωση της λειτουργικής περιόδου του Τριωδίου είναι η Μεγάλη Εβδομάδα. Ο προσδιορισμός της ΄΄Μεγάλη΄΄ δεν οφείλεται στη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια των ημερών της αλλά στα μεγάλα γεγονότα που διαδραματίστηκαν σε αυτήν, όπως παρατηρεί ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Γιατί, όπως γνωρίζουμε, την Μεγάλη Εβδομάδα γίνεται η ανάμνηση όλων των σημαντικών τελευταίων γεγονότων της επίγειας ζωής του ενανθρωπήσαντος Θεού Λόγου», ανέφερε αρχικά ο π. Ιωακείμ για να συμπληρώσει πως η Ορθόδοξη Εκκλησία μας, ως άλλος ΄΄θεατρογράφος΄΄ της εν Χριστώ παιδαγωγίας, δημιούργησε -με την πάροδο των αιώνων- πολύμορφες Ιερές Ακολουθίες, μέσα από τις οποίες προσπαθεί να οδηγήσει τους πιστούς της στη βιωματική και μυστική συμμετοχή αλλά και συμπόρευση με τη ζωή του Χριστού κατά τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας. Έτσι, σε κάθε ημέρα κάνει ανάμνηση κάποιου γεγονότος και καλεί τους πιστούς να θυμηθούν τι έκανε και τι υπέφερε εθελούσια ο Θεάνθρωπος για να σώσει το ανθρώπινο γένος από την αμαρτία, τα πάθη, τον διάβολο και τον θάνατο, συνέπειες της πτώσεως.
     Και ο Πρωτοσύγκελος της καθ’ ημάς Ιεράς Μητροπόλεως συνέχισε ως εξής: «Είναι χαρακτηριστική η προτροπή του ιερού υμνογράφου, με την οποία καλεί τους πιστούς να συμπορευθούν, να συσταυρωθούν και να νεκρωθούν, ως προς τα πάθη και τις ηδονές, για τον ενανθρωπήσαντα Θεό Λόγο, ώστε να συζήσουν με Αυτόν ως άγιοι».
        Ολοκληρώνοντας ο Πανοσολογιώτατος Αρχιμανδρίτης σημείωσε πως ο ασκητικός αγώνας, η νηστεία (σωματική και πνευματική), η αδιάλειπτη προσευχή, η προς αλλήλους αγάπη, η υπομονή, η συγχωρητικότητα, η αγρυπνία, η κάθαρση νου, ψυχής και σώματος, η μελέτη των αγιογραφικών, πατερικών και λειτουργικών κειμένων, αλλά και η ελεημοσύνη νοηματοδοτούνται εφόσον θέσουμε ως στόχο τη συνάντησή μας με τον αναστημένο Χριστό. «Τότε και μόνο μας παρηγορούν, μας αναπαύουν, μας εξαγιάζουν και μας οδηγούν γαλήνια και ήρεμα στην αποδοχή του δικού μας Σταυρού που θα μας φέρει και στην Ανάσταση», κατέληξε ο π. Ιωακείμ. 

        Ακολούθως ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας τίμησε δύο ιερείς οι οποίοι με ξεχωριστό ζήλο και αμείωτο ποιμαντικό ενδιαφέρον εργάζονται αόκνως και φιλοτίμως στον τομέα της φιλανθρωπίας, προσφέροντας πολύτιμες υπηρεσίες τόσο στις ενορίες τους όσο και στην Ιερά Μητρόπολή μας. Πρόκειται για τους Αιδεσιμολογιώτατους Πρωτοπρεσβύτερους π. Χαράλαμπο Καρούζο, εφημέριο του Ιερού Ναού Αγίου Παντελεήμονος Αιγείρας και π. Νικόλαο Μεντζελίδη, εφημέριο του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κραθίου, μέσω των οποίων η Ιερά Μητρόπολίς μας προεκτείνει μία πολύ σημαντική δραστηριότητα φιλανθρωπίας στην ανατολική Αιγιάλεια. 

 

Προς τούτο, ο σεπτός Ποιμενάρχης μας, εκτιμώντας και αξιολογώντας τις εξειδιασμένες προσπάθειες των εν λόγω ιερέων, τους εξέφρασε την ευαρέσκεια της Εκκλησίας και τους προσέφερε από μία εικόνα της Πολιούχου του Αιγίου, Παναγίας Τρυπητής, ως αρχιερατική και πατρική ευλογία.

Η δομή της συνθέσεως  της Νέας Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής 

 στο Ιερό Αγίασμα του Ιστορικού Ναού της Τρυπητής. 

 Τα εικονογραφικά πρότυπα, οι επιρροές και τα αρχέτυπα που συνέβαλαν στην φιλοτέχνησή Της.

         Oι Εικόνες που φέρουν την Ιερά Παράσταση της Ζωοδόχου Πηγής, αντιπροσωπεύουν συνθέσεις που είναι από τις πλέον πολυπρόσωπες τις οποίες συναντούμε στην Ορθόδοξο Εικονογραφική Παράδοση. Την επιβλητική Ιερά Κρήνη στο μέσον κάθε Εικόνος από την οποία κατά κανόνα προβάλλεται ο Κορμός της Βρεφοκρατούσης Θεοτόκου, δορυφορούν Αυτοκράτορες, Βασιλείς και Βασίλισσες, Στρατηγοί και Αξιωματούχοι, Επίσκοποι, Ιερείς και Διάκονοι, Προσκυνητές και πλήθος ασθενών με τους ιατρούς και τους συνοδούς τους, οι οποίοι σπεύδουν να συλλέξουν Ιερόν Ύδωρ από την Φιάλη, προκειμένου να ραντίσουν με Αυτό τους πάσχοντας, για να θεραπευτούν.
         Την σύνθεση αυτή της Ορθοδόξου Ανατολικής Εικονογραφίας που κατά παράδοση είναι πολυεπίπεδος, έλαβαν ως αρχέτυπο οι δύο Αγιογράφοι Ψαρροί, πατήρ και υιός, και δημιούργησαν το 1938 για το Ιερό Αγίασμα της Τρυπητής μία σύνθεση πολύ πιο σύνθετο και πολύ πιο πολυεπίπεδο. Εκτός από τα καθιερωμένα θέματα που παραδοσιακώς ανιστορούνται στην Ιερά αυτή Παράσταση τα οποία ενσωμάτωσαν με σεβασμό και ευλάβεια στην Νέα Εικόνα, οι Αγιογράφοι δημιούργησαν και καινούργια, προκειμένου να προσδώσουν στο έργο τους χαρακτήρα Τοπικό και «Αιγιώτικο». Επι παραδείγματι, ενώ στο μεσαίο και στο κατώτερο τμήμα της Εικόνος ο Ιωάννης και ο Αθανάσιος για τα επί μέρους θέματα που αναπαρέστησαν εκεί είχαν ως οδηγό παγιωμένα εικονογραφικά πρότυπα, σε ότι αφορά την Ιερά Κρήνη και τα θέματα που απαθανάτισαν στο άνω τμήμα του έργου δεξιά και αριστερά, οι δύο Αγιογράφοι καινοτόμησαν με την εισαγωγή νέων στοιχείων, τα οποία προσδιόρισαν (όπως περιγράψαμε σε προηγούμενα άρθρα της παρούσης σειράς) την Αιγιώτικη εντοπιότητα της Εικόνος.  

          Θα περίμενε κανείς, πως σε έναν τόσο περιορισμένο χώρο όσο η μικρών σχετικώς διαστάσεων επιφάνεια του έργου, η διαδοχή των θεμάτων που ξεδιπλώνονται αλλεπαλλήλως και με πυκνότητα, θα δημιουργούσε ασφυξία. Εντούτοις, οι Αγιογράφοι κατάφεραν να οικονομήσουν τον στενό αυτό χώρο με απόλυτο ισορροπία και να καθοδηγήσουν το βλέμμα του Πιστού, με τρόπο ώστε να μεταβαίνει με ιεράρχηση από τα πρωτεύοντα στα δευτερεύοντα θέματα της Εικόνος. Για τον σκοπό αυτό επιστράτευσαν γεωμετρικά σχήματα και αρμονικές χαράξεις, που αποτελούν στοιχεία της συνθέσεως στα οποία θα αναφερθούμε και θα αναλύσουμε σε επόμενο άρθρο μας.   
      Μία από τις καινοτομίες που εμφανίζει η Νέα Εικόνα, αφορά στην θέση την οποία καταλαμβάνει στην σύνθεση η προτομή της Βρεφοκρατούσης Θεοτόκου. Στις περισσότερες Εικόνες της Ζωοδόχου Πηγής, η Παναγία προβάλλει κατευθείαν από την Ιερά Κρήνη. Στην Νέα Εικόνα όμως, αντιθέτως προς τον κανόνα, η προτομή της Θεοτόκου ίπταται κατά μόνας εντός Δόξης, προβαίνουσα από νεφέλωμα στο μέσον του άνω τμήματος του έργου. Εκτιμούμε πως η επιλογή της απεικονίσεως της Παναγίας με τον τρόπο αυτό αποτελεί σοφή και εμπνευσμένη, διττή μεθόδευση των δύο Αγιογράφων. Ο Ιωάννης και ο Αθανάσιος κατά πρώτον, είχαν ως στόχο την αποφυγή της παραδόξου και ανακολούθου προβολής της προτομής της Βρεφοκρατούσης Θεοτόκου από μία σύγχρονο νεοκλασική μαρμάρινη Κρήνη, όπως αυτή του Ιερού Αγιάσματος της Τρυπητής που οι Ψαρροί αντέγραψαν στο έργο τους πιστά, και κατά δεύτερον, επεδίωξαν την ανεμπόδιστο και όσο το δυνατόν εμφανέστερη παρουσία της Κρήνης στο πλέον κεντρικό σημείο της Εικόνος, ως το καθαυτό Τοπικό και «Αιγιώτικο» στοιχείο του έργου. 

           Η Πανίερος Θαυματουργός Εικών της Παναγίας Τρυπητής σε φωτογραφία με την Επικάλυψη του Παμφύλλου και τα Αναθήματα που πάντοτε φέρει επί του θρόνου Της, και σε φωτογραφία που ελήφθη το 1984 κατά την διάρκεια των εργασιών Καθαρισμού και Στερεώσεως, όταν η ασημοποίκιλτος Επικάλυψις είχε προσωρινώς απομακρυνθεί από την Ιερά Επιφάνεια της Εικόνος. Κατά την ζωγραφική εκτέλεση του Νέας Εικόνος, οι δύο ζωγράφοι προκειμένου να απεικονίσουν την Παναγία στο άνω τμήμα του έργου είχαν ως πρότυπο την Εφέστιο Θαυματουργό. Εικάζουμε πως στο εργαστήριό τους συμβουλεύοντο κάποιο φωτογραφικό αντίγραφό Της, που σήμερα λανθάνει. 
          Στην συνέχεια του κειμένου μας παρουσιάζουμε τρείς χαρτώες λιθόγραφες Εικόνες, οι οποίες ανεσύρθησαν από τον φάκελο στον οποίο ο Ιωάννης Ψαρρός είχε διαφυλάξει τα τεκμήρια της φιλοτεχνήσεως της Νέας Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής. Οι δύο Αγιογράφοι χρησιμοποίησαν τις Εικόνες αυτές ως πρότυπα, από τα οποία ήντλησαν στοιχεία για να μορφοποιήσουν τα τρία πρωτεύοντα θέματα που ιστόρησαν στη Νέα Εικόνα: την Παναγία με το Θείον Βρέφος στο άνω τμήμα, την σύναξη στο μέσον με τον Επίσκοπο, τον Διάκονο, την Βασίλισσα και τις λοιπές μορφές που δορυφορούν την Κρήνη, καθώς και τους ασθενείς με τους συνοδούς τους που καταλαμβάνουν το κάτω τμήμα του έργου.

       Λιθόγραφο χαρτώο αντίτυπο με την απεικόνιση της Βραφοκρατούσης Θεοτόκου κατά τον Εικονογραφικό Τύπο της «Βλαχαίρενας». Εμπεριείχετο και αυτό στον φάκελο με τα τεκμήρια που συνέβαλαν στην φιλοτέχνηση της Νέας Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής. Οι Ψαρροί παραλλήλως με το απολεσθέν φωτογραφικό αντίγραφο της Εφεστίου Θαυματουργού, για να διαμορφώσουν την χρωματολογία, την πτυχολογία και την κίνηση που θα έδιδαν στις δύο Ιερές Μορφές συμβουλεύτηκαν απ’ ότι φαίνεται και την λιθόγραφο που παρουσιάζουμε, επειδή δεν ήταν σε θέση να γνωρίζουν πως ακριβώς διατυπώνονται οι φιγούρες της Παναγίας και του Θείου Βρέφους στην Θαυματουργό Εικόνα, πίσω από το Ιερό Πάμφυλλο.  

         

           Η «Ζωοδόχος Πηγή», «Έργον Αδελφότητος Αβραμαίων - Νέα Σκήτη Άγ. Όρος». Μία ακόμη λιθόγραφος Εικών που ανασύραμε από τον φάκελο με τα τεκμήρια της φιλοτεχνήσεως της Νέας Εικόνος. Οι δύο Αγιογράφοι Ψαρροί δανείστηκαν το κεντρικό τμήμα της συνθέσεως της Εικόνος αυτής με τον Επίσκοπο, τον Διάκονο, την Αυτοκράτειρα και τα τρία συμπληρωματικά πρόσωπα που ενοικούν γύρωθεν της Ιεράς Κρήνης, προκειμένου να στελεχώσουν το κεντρικό τμήμα της δικής τους, Νέας Ζωοδόχου Πηγής.     

          

         Μία ακόμη λιθόγραφος «Ζωοδόχος Πηγή» που επίσης εμπεριείχετο στην κασέλα με τα σύνεργα της ζωγραφικής των Ψαρρών. Είναι σαφές πως η Εικόνα χρησίμευσε στον Ιωάννη και τον Αθανάσιο προκειμένου να συνθέσουν (με αρκετές παραλλαγές) το κάτω τμήμα του δικής τους Εικόνος, στο οποίο κυριαρχούν τέσσερα πρόσωπα, οι δύο ασθενείς καταγής και οι δύο νεανίες συνοδοί τους όρθιοι από πάνω τους, που τους περιλούζουν με το Αγιασμένο Ύδωρ.   

Αίγιον, Μάρτιος 2018.
Σπυρίδων Κρητικός, ζωγράφος.

Σε κλίμα κατάνυξης και παρουσία πλήθους πιστών τελέστηκε χθες, Δ΄ Κυριακή των Νηστειών, στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου Αιγίου ο Ε ́ Κατανυκτικός Εσπερινός τής φετινής Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Στο πλαίσιο της κατανυκτικής αυτής περιόδου, προσκεκλημένος ομιλητής ήταν ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης π. Καλλίνικος Πουλής, Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Παμμεγίστων Ταξιαρχών, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα «Ψυχή μου, τι κάνεις; Κοιμάσαι; Ξύπνα!». 

Κατά την ομιλία του ο π. Καλλίνικος αναφέρθηκε στην ανάγκη αρμονικής συνύπαρξης της ψυχής και του σώματος. Στο ερώτημα δε «τι είναι ψυχή», απήντησε πως, σύμφωνα με το λόγο της Αγίας Γραφής, με τον όρο «ψυχή» νοείται ο άνθρωπος, δηλαδή το πνεύμα και η βιολογική του ζωή. «Η ψυχή είναι το κυριότερο μέρος της αρμονικής συμφυΐας στον άνθρωπο. Υπάρχει το σώμα για την ψυχή. Όταν δε η ψυχή αναχωρήσει με τον θάνατο, τότε το σώμα μένει αλειτούργητο, νεκρώνεται… Οι Άγιοι έδιδαν προτεραιότητα στη φροντίδα της ψυχής, χωρίς βέβαια να περιφρονούν το σώμα», σημείωσε αρχικά ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης. 

Ακολούθως, διερωτώμενος κατά πόσο πονά η ψυχή εάν δεν την φροντίζουμε, τόνισε πως στον άνθρωπο δόθηκε η ελευθερία από τον Θεό προκειμένου να χρησιμοποιείται για το «όλο είναι», δηλαδή και για την ψυχή και για το σώμα. «Όμως», όπως είπε, «η ελευθερία αυτή χρησιμοποιείται περισσότερο για το σώμα, αποβαίνοντας σε βάρος της ψυχής». 

Καταλήγοντας, ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αιγιαλείας, αφού πρώτα ευχήθηκε προς το παριστάμενο εκκλησίασμα «καλό υπόλοιπο της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής», προέτρεψε άπαντες για μετάνοια, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Ας αναφωνήσει η ψυχή τού καθενός μας ΄΄Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με!΄΄». 

     

 Σε κλίμα κατάνυξης και με τη συμμετοχή πλήθους πιστών τελέσθηκε χθες στον Ιερό Ναό Αγίου Ανδρέου Αιγίου ο Δ΄ Κατανυκτικός Εσπερινός, όπου τους εκκλησιαστικούς ύμνους απέδωσε χορωδία ιεροψαλτών υπό τη διεύθυνση του μουσικοδιδάσκαλου Βασιλείου Μπίκου, ενώ την Ακολουθία μετέδωσε απευθείας ο ραδιοφωνικός σταθμός «Διακονία και Μαρτυρία» της Ιεράς Μητροπόλεώς μας. 

     Τον Θείο Λόγο κήρυξε ο Πανοσολογιώτατος Αρχιμανδρίτης π. Χρυσόστομος Μυλωνάς, Ιεροκήρυκας της Ιεράς Μητροπόλεώς μας, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα «Το πολίτευμα του Σταυρού». Στη θεολογική και βαθυστόχαστη ομιλία του ο π. Χρυσόστομος έκανε ιδιαίτερη αναφορά στη (χθεσινή) Ευαγγελική περικοπή, όπου ο Κύριος μάς καλεί να Τον ακολουθήσουμε σηκώνοντας το Σταυρό της προσωπικής μας μαρτυρίας και ομολογίας. 

      «Έχουμε φθάσει στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και η Εκκλησία μας, θέλοντας να μας τονώσει το ηθικό και να ενισχύσει τον αγώνα που κάνουμε, προβάλλει τον Τίμιο Σταυρό για να Τον αντικρύσουμε και να Τον προσκυνήσουμε. Ο Τίμιος Σταυρός είναι η απαρχή της σωτηρίας τού ανθρώπου. Ενισχύει, στηρίζει και ενδυναμώνει κάθε άνθρωπο στον προσωπικό του αγώνα για να καταξιωθεί και να κερδίσει την εύνοια και την αγάπη του Κυρίου. Είναι σύμβολο αθανασίας, σύμβολο αιωνίου ζωής, σύμβολο της νίκης του Κυρίου μας στην κακία και την αμαρτία. Είναι το πολίτευμά μας! Και αυτό το πολίτευμα δεν το νομοθέτησε, δεν το οριοθέτησε κάποιος άνθρωπος, αλλά ο ενανθρωπήσας Θεός! Και όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, δεν το οριοθέτησε γενόμενος άνθρωπος, αλλά έδωσε την εντολή πως ο άνθρωπος για να φτάσει να γίνει κατά χάριν Θεός, περνά μέσα από Σταυρό. Και ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέγει ότι ΄΄τα φαινόμενα πάντα δείται σταυρού, τα δε νοούμενα πάντα χρήζει ταφής΄΄. Διότι στον σταυρό και την ταφή… κυοφορείται η Ανάσταση και η αιώνια ζωή τού ανθρώπου. Διότι επάνω στον Σταυρό ο Κύριος μας νίκησε τον Διάβολο, νίκησε τον θάνατο», τόνισε αρχικά ο π. Χρυσόστομος.
        Και συνέχισε λέγοντας πως οφείλουμε ως χριστιανοί ορθόδοξοι να σηκώνουμε τον Σταυρό μας, διότι πρώτος Τον σήκωσε ο Αρχηγός και Σωτήρας μας, ο ίδιος ο Χριστός. «Καθώς ενατενίζουμε τον Τίμιο Σταυρό, παίρνουμε κουράγιο και θάρρος. Διότι ο καθένας από εμάς σηκώνει τον δικό του Σταυρό. Μπορεί οι δικοί μας οι Σταυροί να μην μοιάζουν μεταξύ τους. Αλλά όλοι οι Σταυροί γίνονται πιο ελαφρείς όταν ενατενίζουμε τον Κύριο πάνω στον Σταυρό Του», είπε χαρακτηριστικά.

        Ολοκληρώνοντας την ομιλία του ο π. Χρυσόστομος ευχήθηκε να συσταυρωθούμε για να συναναστηθούμε με το Χριστό μας, στην πορεία μας μέσα στην υπόλοιπη Μεγάλη Τεσσαρακοστή αλλά και σε όλη τη ζωή μας. «Η σημερινή ημέρα, ως ΄΄ιερό πανεπιστήμιο΄΄, μας καλεί να προσκυνήσουμε τον Τίμιο Σταυρό και να παιδαγωγηθούμε. Έτσι, λοιπόν, ως επίλογο ας βάλουμε μια ωραία προτροπή, μία ωραία ΄΄κραυγή΄΄ του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος, έχοντας πραγματικά βιώσει σε όλες τις διαστάσεις το Μυστήριο του Σταυρού, λέγει ΄΄εμοί το ζην Χριστός και το αποθανείν κέρδος΄΄. Γι’ αυτό και σας ζητώ: Μην γίνεσθε εχθροί του Σταυρού! Και πώς γινόμαστε εχθροί Του; Όταν κενώνουμε, δηλαδή αδειάζουμε, την σταυρική θυσία του Κυρίου από τη ζωή μας... Όταν μέσω των παθών μας, παραδίδουμε σκέψεις, αισθήματα, συναισθήματα και θελήσεις στον Σατανά… Γι’ αυτό και έχουν φυγαδευτεί από τη ζωή μας η ανιδιοτελής αγάπη, η ειρήνη και η ελεήμονα καρδία, με αποτέλεσμα ο Διάβολος να κατέχει τη μερίδα του λέοντος αφού το μόνο που επιζητά είναι να εξολοθρεύσει τον άνθρωπο. Ο Τίμιος Σταυρός του Κυρίου μας για άλλη μια φορά έρχεται να παράσχει σε όλους μας βοήθεια, να μας εμψυχώσει στο μέσον της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Διότι, όπως οι στρατιώτες την ώρα της μάχης κάποια στιγμή αποκάμουν και για να τους ενδυναμώσουν οι στρατηγοί δίδουν εντολή να υψωθούν οι σημαίες, έτσι λοιπόν και η Εκκλησία μας σήκωσε την ΄΄Σημαία΄΄ της, σήκωσε τον Σταυρό της για να μας ενδυναμώσει στον αγώνα της ζωής μας, με την προτροπή ΄΄δεύτε ουν και ημείς, κεκαθαρμέναις διανοίαις, συμπορευθώμεν Αυτώ και συσταυρωθώμεν και νεκρωθώμεν δι’ Αυτόν ταις του βίου ηδοναίς και συζήσωμεν Αυτώ΄΄. Εμπρός λοιπόν και εμείς, αφού καθαρίσουμε το μυαλό μας (από κάθε κακή σκέψη), ας βαδίσουμε μαζί με Αυτόν και ας σταυρωθούμε μαζί Του και για χάρη Του ας νεκρώσουμε τον εαυτό μας ως προς τις ηδονές της ζωής, για να ζήσουμε αιώνια μαζί με Αυτόν!».

          Τα μαθήματα συνεχίζονται κανονικά, ενώ οι μαθητές (Β΄ και Γ΄ τάξης Λυκείου) που συμμετέχουν στα φροντιστηριακά μαθήματα έχουν επιλεγεί βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων και κατόπιν αιτήσεων.

     Στο Κοινωνικό Φροντιστήριο διδάσκονται Αρχαία Ελληνικά, Έκθεση και Λατινικά, μαθήματα που ανταποκρίνονται στα αιτήματα των μαθητών. Τα μαθήματα πραγματοποιούνται κάθε Δευτέρα (3μ.μ. – 5μ.μ.), Παρασκευή (2μ.μ. – 3.30μ.μ.) και Σάββατο (10π.μ. – 2.30μ.μ.) και τα διδάσκει αφιλοκερδώς η φιλόλογος κα Άννα Μπαρμπούτση. 

       Το πρόγραμμα του Κοινωνικού Φροντιστηρίου είναι ανοικτό για όλους τους μαθητές της επαρχίας Καλαβρύτων που πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενώ ο αριθμός των διδασκομένων μπορεί να διευρυνθεί, αν παραστεί ανάγκη, αρκεί να προσκομιστούν τα απαραίτητα δικαιολογητικά από τους μαθητές.

         Υπεύθυνος για τη συγκεκριμένη κοινωνική δομή είναι ο Αιδεσιμολογιώτατος Πρωτοπρεσβύτερος π. Κωνσταντίνος Μητρόπουλος, Προϊστάμενος του Καθεδρικού Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου Καλαβρύτων.

         Πέντε προπαρασκευαστικά σχέδια από το χέρι του Αθανασίου Ψαρρού για τη Νέα Εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής στο Ιερό Αγίασμα του Ιστορικού Ναού της Τρυπητής

        Στον αριθμό 33 της παραλιακής οδού Αγίας Βαρβάρας στο Δερβένι Κορινθίας, ορθωνόταν έως πριν από λίγα χρόνια  η διώροφος πατρογονική οικία της οικογενείας Ψαρρού, η οποία έχει κατεδαφιστεί. 

 

       Στην οικία αυτή έζησε και δημιούργησε ο Ιωάννης Ψαρρός (1879 – 1964), ο δευτερότοκος υιός του Αθανάσιος (1917 – 1974) και για μικρό διάστημα, ο πρωτότοκος Σπυρίδων (1912 – 1984) ο οποίος από νωρίς εγκαταστάθηκε στην Πάτρα και ακολούθησε δικό του καλλιτεχνικό δρόμο. Το νοτιοδυτικό δωμάτιο του ανωγείου το οποίο υπήρξε το πλέον φωτεινό, χρησίμευσε και στους τρείς ως εργαστήριο. Μετά τον θάνατο του Ιωάννου και του Αθανασίου, τελευταίου ενοίκου του εργαστηρίου, η οικία εγκαταλείφθηκε και εσφραγίσθη, τα κατάλοιπα όμως της καλλιτεχνικής εργασίας πατέρα και υιού εξακολούθησαν να παραμένουν στον χώρο εκείνο συνεχώς, έως την πώληση και την κατεδάφιση του οικήματος.
       Ανάμεσα στα κατάλοιπα της εργασίας των δύο Αγιογράφων υπήρχε και μία ξύλινη κασέλα στην οποία πατέρας και γιός φύλασσαν τα πινέλα, τις μπογιές και τις παλέτες τους. Στο βάθος της κασέλας, σε ξέχωρη θήκη που γινόταν αντιληπτή με δυσκολία, παρέμενε (άγνωστο για πόσα χρόνια) λησμονημένος φάκελος κιτρινισμένος από τον καιρό, ο οποίος έφερε στην έμπροσθεν όψη επιγραφή από το χέρι του Ιωάννου, ως εξής: «Παναγία Τρυπητή – Η Νέα Εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής εις το Αγίασμα – έτος 1938 – στον Θανάση από τον πατέρα του». Ο φάκελος περιείχε το σύνολο των βοηθημάτων που χρησίμευσαν στους δύο Αγιογράφους για την φιλοτέχνηση της Νέας Εικόνος. Μετά την αποπεράτωση της Νέας Ζωοδόχου Πηγής ο Ιωάννης θέλησε ως φαίνεται, να διασφαλίσει με την συγκινητική αυτή πρωτοβουλία του της δημιουργίας του φακέλου, την διατήρηση όσων στοιχείων συνέβαλαν στην ολοκλήρωση του έργου τα οποία προόρισε ως κληρονομία για τον δεκαεννιάχρονο τότε υιό του Αθανάσιο, συγκινητικό ενθύμημα των νεανικών του χρόνων και των κοινών καλλιτεχνικών τους κόπων.
       

      Η επιγραφή στον φάκελο, ενέπνευσε σε εμάς τον γενικό Τίτλο της παρούσης σειράς των άρθρων. 

    Ο Ιωάννης κατ’ αρχάς, καταχώρησε στον φάκελο τα τρία σχέδιά του που δημοσιεύσαμε στα προηγούμενα κείμενά μας, η δημιουργία των οποίων καθώς είδαμε, ταυτίζεται με την διαδικασία της φιλοτεχνήσεως της Νέας Εικόνος. Ο φάκελος περιείχε επιπλέον, κάθε φωτογραφικό και λιθογραφικό βοήθημα που συνέβαλε στην φιλοτέχνηση της Εικόνος, όπως το Επιστολικό Δελτάριο του 1930 με την πρόσοψη του Ναού της Τρυπητής που εμφανίσαμε στο προηγούμενο άρθρο μας, τρείς λιθόγραφες Εικόνες απ’ όπου αντεγράφησαν τα επί μέρους θέματα που ιστορήθηκαν στο έργο και τις οποίες θα δημοσιεύσουμε στο επόμενο κείμενό μας, και ένα διάφανο χαρτί «λαδόκολλας» στο οποίο οι δύο καλλιτέχνες είχαν σημαδέψει με μπλε και κόκκινο μελάνι «τετραγωνάκια» (παράλληλες οριζόντιες και κάθετες γραμμές που διασταυρώνονται μεταξύ τους σε ίσες αποστάσεις). Το βοήθημα αυτό τους χρησίμευσε για να μεγεθύνουν σωστά τα θέματα που απεικονίζονται στις τρείς λιθογραφίες και να τα μεταφέρουν με αρμονία στην κλίμακα της Νέας Εικόνος. 

       Ο φάκελος ωστόσο περιείχε επιπλέον πέντε σχέδια, τα οποία αποτελούν νεανικές σπουδές με πρωτόλεια χαρακτηριστικά, που σαφώς φανερώνουν πως παρήχθησαν από το χέρι του υιού. Η καταχώρησίς τους στον φάκελο και η σφράγισίς τους μαζί με τα υπόλοιπα τεκμήρια που συνέβαλαν στην δημιουργία της Νέας Εικόνος, παρέχει την βεβαιότητα πως και τα πέντε αυτά σχέδια δημιουργήθηκαν εξ ίσου, με αφορμή την φιλοτέχνηση της Νέας Ζωοδόχου Πηγής. Η διαπίστωσις αυτή μας παρέχει την δυνατότητα να ταυτίσουμε με ασφάλεια το θέμα κάθε σχεδίου, με το αντίστοιχό του πάνω στην Εικόνα. Για τον λόγο αυτό παραθέτουμε φωτογραφία της Νέας Εικόνος που θα βοηθήσει τον αναγνώστη να κάνει με ευκολία την σύγκριση και την ταύτιση, και στην συνέχεια φωτογραφίες των πέντε σχεδίων με σχετικούς σχολιασμούς. 

                                                              

       Σπουδή για την Μήτρα που φέρει ο Επίσκοπος, ο οποίος στην Εικόνα εμφανίζεται με πλήρη Αρχιερατική Αμφίεση στο μέσον της συνθέσεως να απευθύνεται στον ασκεπή Διάκονο με το κόκκινο Στιχάριο. Μολύβι σε διαφανή κιτρινωπή λαδόκολλα, διαστάσεων 19Χ22 περίπου εκατοστών. Στο σχέδιο έχουν καταγραφεί λεπτομέρειες (όπως ο Δικέφαλος Αετός) οι οποίες δεν επαναλήφθηκαν στην τελική ζωγραφική εκτέλεση πάνω στο έργο, στο οποίο η Μήτρα έχει αποδοθεί με αφαίρεση. Οδηγίες όπως «τα κεντήματα χρυσά κίτρινα και το στρώμα κόκκινο κατουφέ» από τον γραφικό χαρακτήρα του Ιωάννου, συνοδεύουν το σχέδιο. 

 

       Στην σπουδή με την κεφαλή γέροντος αναγνωρίζουμε τον ασπρομάλλη ηλικιωμένο γενειοφόρο στο μέσον του έργου δεξιά στο βάθος, ο οποίος φέρει σαφώς χαρακτηριστικά κοπώσεως και ασθενείας, γι’ αυτό πλησιάζει με δυσκολία την Ιερά Κρήνη υποβασταζόμενος από νεανία. Μολύβι σε λεπτό χαρτί διαστάσεων 20Χ15 εκατοστών, περίπου. 

 

         Η φιγούρα που άνω δεξιά φέρει την επιγραφή «Νεαρός» από το χέρι του Ιωάννου, ανήκει ως σπουδή σε μία από τις δύο πρώτες μορφές της χορείας των Νεανίων Μαρτύρων που πλησιάζουν στα αριστερά της συνθέσεως την Ιερά Κρήνη, με ευλάβεια και σεβασμό. Το σχέδιο έχει φιλοτεχνηθεί με μολύβι σε χαρτί που έχει αποκοπεί από τετράδιο, το οποίο φέρει οριζόντιες γραμμές από μπλε μελάνι, με διαστάσεις 18Χ11 εκατοστά, περίπου. 

        Το γραμμικό σχέδιο με την κατά μέτωπον απεικόνιση του προσώπου εφήβου που εγγράφεται σε κάναβο οριζοντίων και καθέτων γραμμών, θα μπορούσαμε να αποδώσουμε σε ένα από τα πρόσωπα των Μαρτύρων, στα αριστερά του έργου. Μολύβι σε χονδρό υποκίτρινο χαρτί με διαστάσεις 10Χ8 περίπου εκατοστά. 

       Το σχέδιο με την σπουδή του αυτιού πάνω σε χαρτί στο οποίο έχουν επιπλέον καταγραφεί υπολογισμοί αθροίσεων, αποτελεί ζωγραφικότατη μελέτη για το αυτί του νεανία που φροντίζει τον γέροντα κλινήρη ασθενή στο πρώτο πλάνο της Εικόνος στα αριστερά, περιλούζοντάς τον με το Αγιασμένο Ύδωρ. Μολύβι σε χονδρό χαρτί με διαστάσεις 9Χ7 εκατοστά, περίπου.   

Αίγιον, Μάρτιος 2018.                                                        
Σπυρίδων Κρητικός, ζωγράφος.